بیروڕا
هەتا کەنگێ كوردە لوڕەكان پەراوێز دەخڕێن ؟!
وەحید کەماڵی

 

 

پێشەكی

بابەتی كوردە لوڕەكان یەكێكە لە كێشە هەڵواسراوە ستراتیژییەكانی مێژوو ، ئێستا و داهاتووی نەتەوەی كورد و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان كە بە داخەوە سەرەرای هەبوونی زۆر پەرتووك و نووسراوەو لێكۆلینی جۆراجۆر لەم بوارەدا و هەوڵ و تێكوشانی ماندوونەناسانەی زۆر كەسی دڵسوزی نەتەوەی كورد ، هێشتا دەرەنجامی دڵخوازی لێنەكەوتووەو كوردەلوڕەكان وەكو پێكهاتەیەكی سەرەكی لەنەتەوەی كورد چی لەبواری دیموگرافی و چی لە بواری جوگرافی نەیانتوانیوە خۆیان لە چوارچێوەی قەبارەی رامیاری – نەتەوەیی – جوگرافی كورد و كوردستان ببیننەوەو ئەنتیگرەی ببن چی لە هەرێمی كوردستان و وڵاتی عیراقی فدراڵ و چی لە رۆژهەڵاتی كوردستان و وڵاتی ئێران و ئەم بابەتە خەسارێكی زۆری گەیاندووتە كوردی لوڕ بە تایبەتی وەكو بەشێكی زۆر و بەرچاو لەنەتەوەی كورد و بزووتنەوەی رزگاریخوازی نەتەوەی كورد و كوردستان بە گشتی.

بە دابڕان و دووركەتنەوەی كوردە لوڕەكان لە قەبارەی رامیاری نەتەوەیی كوردو كوردستان ، كوردە لوڕەكان نە توانیان خۆیان وەكو نەتەوەو وڵاتێكی جیاوازو سەربەخۆ پێناسە بكەن و نەیشە توانیان خۆیان ببیننەوە لە نێو شوناس و هوییەتی نەتەوەكانی چواردەوریان وەك عەرەب و فارس و بەلوچ و بە بەردەوامی مێژووی دەسەڵاتە سیاسیەكانی وڵاتانی عیراق و ئێران و توركیا بە تایبەت لەدوای سەردەمی سەفەوی و عوسمانییەكان تاوەكو ئێستا كوردەلوڕەكان و هێز و پوتانسییەلی مرۆڤی و كۆمەڵایەتیان بەكرێ گیراوەو بەكارهاتووە وەكو ئامێر و سەرباز و لەشكەر دژ بە وڵاتان و دەسەڵاتی ركابەر و دراوسێ تەنانەت بگرە لەدژی بزووتنەەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە هەردوو وڵاتی ئێران و عیراق و بەم شێوەیە كوردە لوڕەكان هیچكات یان نەیانتوانیوە یان دەرفەتی ئەوەیان پێنەدراوە كە بیر لە ڕاستەقینەی شوناس و عرقی نەتەوەیی خویان بكەن.

کورده لوڕەكان وەكو بەشێكی گەورە لە پێكهاتەی كۆمەڵگەی كوردەواری‌و دانیشتوانی زنجیرە چیای درێژ‌و پان‌و بەرینی زاگرۆس، هەر لە سەرەتای دەستپێكردنی ژیان‌و مێژووی نووسراوی شارستانییەت لە داوێنی شاخ‌و داخەكان‌و دەشت‌و دۆڵەكانی ئەم جوگرافیایە ژیاون‌و بە پاراستنی زەوی‌و كولتور‌و زمانەكەیان و...هتد، ڕۆلێكی یەكجار بەرچاویان هەیە لە هەموو بوارەكاندا نەك تەنها لە ناوچەكانی دێرینی نێشتەجیبوونی خۆیان، بگرە لە زۆر ڕووداو‌و پێشهاتی كۆمەڵایەتی، ڕامیاری، ئابووری، سەربازی، كولتوری‌و هتد، كە لە نێوان دەوڵەت‌و نەتەوە دراوسێەكانی ڕوویداوە. کورده لوڕەكان لە زۆر بواردا بنەڕە‌تیترین‌و سەرەكیترین بەردی بناغەی شارستانییەت‌و پێشكەوتنە مرۆڤایەتیەكانیان داناوە لە ئاسیای ناوین‌و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

ئەو ئاسەوارانەی كە لە ناوچە لوڕنشینەكاندا دۆزراونەتەوە نیشاندەری ئەوەن كە بەر لە (80-100) هەزار ساڵ پێش زایین مرۆڤ لەم ناوچانە ژیانی بەسەر بردووە‌و مێژووی شارستانییەت‌و شارنشینی لە ناوچە لوڕنشینەكان بە گوێرەی زۆر لێكوڵینەوەی زانستی‌و ئەكادیمی‌و مەیدانی‌و پەیدابوونی زۆر ئاسەواری كۆن دەگەڕێتەوە بۆ دوانزە (12000) هەزار ساڵ بەر لە زایین، ئەمە ئەو زانیاری‌و مێژووەیە كە تا ئێستا بە دەست كەوتووە‌و هیچ دوور نییە كە لە داهاتوودا لە ئەنجامی لێكوڵینەوەكان‌و پەیدابوونی ئاسەوار‌و نیشانەی دیكە ئەم مێژوویە بگەڕێتەوە بۆ دواتر.

سەرەڕای ئەو هەموو بە سەرهات‌و ئاڵوگۆڕانەی كە بە درێژایی چەندین هەزار ساڵ بە سەر ئەم بەشە لە نەتەوەی كورد هاتووە‌و هەر چەندە تەنانەت زمان‌و زاراوەی کوردی لوڕی نەهاتووەتە سەر ڕێزمان‌ورێنوس ‌و داب‌و نەریت‌و كولتور‌و ئەدەب‌و مۆسیقا‌و زاراوە‌و زمانی کورده لوڕه کان هێشتا بە شێوازێكی زارەكی ماوەتەوە، بەڵام پێكهاتەی كۆمەڵگای کوردی لوڕ ئەوەندە كۆن‌و ڕیشەدار‌و قایمە، كە تا ئێستاش زۆرینەی تایبەتمەندیە ڕەسەنەكانی خۆی بە باشی‌و خاوێنی پاراستووە‌و هەوڵدانی نەیارانی نەتەوەی كورد بۆ تواندنەوەی کورده لوڕەكان لە نێو خۆیان نەیتوانیوە بگات بە ئەنجام.

بۆ ڕۆشنایی زیاتری خوێنەری ئەم بابەتە لەگەڵ فاكتەرەكانی پێناسەو پێكهاتەی كوردەلوڕەكان ،ناوەڕۆكی ئەم بابەتە بە شێوازی خوارەوە پۆلێن دەكرێت:

1- واتای وشەی لوڕ

2- لوڕ كێن‌و ڕەگەزیان چییە؟

3- پێناسەی كوردی لوڕ و شێوەزاریان

4- هەشیمەت و ژمارەی كوردی لوڕ

5- جوگرافیای دانیشتنی كوردەلوڕەكان

6- كورتەیەك لە مێژووی دەسەڵاتە ڕامیارییەكان لە نێو كوردی لوڕ

7- ئایین و ئایین زا لە نێو كوردی لوڕ

8- كوردە لوڕەكان و ئێرانچێتی (پان ئێرانیزم )

9- كوردە لوڕ و دەسەڵاتەكانی پاڵەوی و كۆماری ئیسلامی لە ئێران

10- كوردی لوڕ و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی كورد

11- كوردی لوڕ و هێزە سیاسییەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان

12- بۆچوون و پێناسەكانی ئێستای كۆمەڵگای كوردی لوڕ لە بواری شوناسی نەتەوەیی 

13- دەرفەت و پرسیارەكان

14- پیشنیارەكان

کوتایی

1- واتای وشەی لوڕ

سەبارەت بە واتای وشەی " لوڕ " یان " لوێڕ "  یان  " لێڕ " چەند بیڕو بۆچوونی جۆراوجۆر لە ئارادایە، ئەم وشەیە لە هەندێ لە ناوچە لوڕنشینەكان بەو جێگایانە دەگوترێت كە دارستانی چڕ‌وپڕیان هەیە، لە بەر ئەوە هەندێ كەس لەو بڕوایەدان چونكە زۆرینەی ناوچە لوڕنشینەكان شاخاوی‌و دارستانین، بۆیە ناوی لوڕ‌و لوڕستانیان بەسەردا بڕاوە، میر شەرەفخانی بەدلیسی مێژوونووسی بە ناوبانگی كورد كە لە قۆناغێك لە سەردەمی سەفەوییەكان لە بارەگای شا تەهماسبی سەفەویی كاروباری ناوچە كورد‌و لوڕنشینەكانی ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەكانی پێ سپێردرابوو لە پەرتوكی شەرەفنامە جگە لەوەی كە لە لوڕە‌كان وەكو یەكێك لە هۆزە سەرەكییەكانی نەتەوەی كورد نێودەبات لە سەر ئەو بڕوایەدایە كە ئەم بەشە لە نەتەوەی كورد بۆیە ناوی لوڕیان بە سەردا دابڕاوە كە لە مەڵبەندی "مانڕوود" (ناوچەیەكی باشووری ڕۆژهەڵاتی كوردستانە لە نزیكەی كەنداوی هورموز) گوندیك هەیە بە نێوی كوردە‌و لە نزیكی ئەو گوندە دەربەندێك هەیە كە بە زاراوه ی لوڕی پێ دەڵێن "كووڵ"، لە نێو ئەم دەربەندەش شوێنێك هەیە كە نێوی "لوڕ" ە‌و لەبەر ئەوەی ڕە‌چەڵەكی هۆز‌و خێڵە کورده لوڕەكان لە سەرەتا دانیشتوی ئەو شوێنە بوونە بۆیە ناوی خۆیانیان ناوە بە "لوڕ".

لە لایەكی دیكەوە لە باكووری شاری لوڕنشینی ئەندیمشك كە ئێستا دەكەوێتە پارێزگای خوزستانی ئێران شارێكی كۆن‌و ڕوخاو هەیە بە نێوی "لوڕ" كە ئاسەواری چەندین ئیمپراتۆرییەت‌و دەسەڵات، وەكو، مادەكان، پارتەكان، ساسانییەكان، ئەشكانیەكان‌و سەرەتاكانی سەردەمی ئیسلامییەت تیایدا دۆزراوتەوە‌و هەندێ لە مێژوونووسان بڕوایان وایە كە ئەم شارە كەوتووەتە بەر شاڵاو‌و هێرشی مەغۆلەكان‌و لەنێو چووە، جا لە بەر ئەوەی ئەم شارە جێگای باوک ‌و باپیرانی کورده لوڕەكان بووە ناوی لوڕ‌و لوڕستانیش لەوەوە دێت. هەندێ بیر‌و باوەڕی تریش هەیە كە لە بەر ئەوەی لە ڕاستیدا نزیك نین‌و هیچ بەڵگەیەك بۆ سەڵماندنیان لە ئارادا نیە ئاماژەیان پێ ناكەین.

2- لوڕ كێن‌و ڕەگەزیان چییە؟

لە چوار چێوەیەكی گشتی وەكو هەموو نەتەوە ئاری‌و ئێرانییەكان بێگومان لوڕەكانیش بەشێكن لە ڕەگەزە ڕەسەنەكان كە تەنانەت بەرلە نووسینی یەكەم لاپەڕەكانی مێژووش نیشتەجێی ئەو ناوچانە بوون‌و بە هەزاران ساڵە تیایدا دەژین.دوكتور نێگەهبان كە یەكێكە لە پسپۆڕە دێرین ناسەكانی ئێران‌و بەساڵان لێكۆڵینەوە‌و لێگەڕینی كردووە لە تەپە‌و گردەكانی چغازەنبیل، چغامێش‌و هەفت تەپە ، دەڵێت کورده  لوڕەكان هەمان ئیلامییەكانن، كە بە لانیكەم شەش هەزار ساڵ مێژوویان هەیە لەم ناوچانە. دیترامانی فەرەنسی و هوتوم شیندلەر لە سەر ئەو باوەڕەدان کورده لوڕەكان هەمان "گووتییەكان‌و لۆلۆییەكان"ن كە لە دانیشتوانی دێرین‌و زۆر كۆنی زنجیرە چیای زاگرۆس بوون.

هەندێكی دیكە لە مێژوونووسان‌و پسپۆڕانی مێژووناس ڕەچەڵەكی کورده لوڕەكان دەگەڕێننەوە بۆ "كاسییەكان" كە لە گەڵ گەلانی دیكە یەكێتی سێ لایەنەیان لە ڕۆژئاوای ئێران پێكهێنا لە پێناو دامەزراندنی دەوڵەتی ماد‌و لە كۆتاییدا مادەكان لە ساڵی (612)ی بەر لە زایین دەوڵەتی ئاشووریان بە تەواوەتی شكستدا‌و شاری نەینەوایان داگیر كرد.دەربارەی ڕەگەزی ڕەسەنی كاسییەكانیش بیڕوڕای جیاواز هەیە‌و هەندێ پیانوایە كاسییەكان "ئارین"‌و هەندێكی دیكەش دەڵێن "ئازیانین"‌و بەر لە ئارییەكان‌و مادەكان نیشتەجێی زاگرۆس ببوون.

3- پێناسەی كوردی لوڕ و شێوەزاریان

لە بەر ئەوەی زاراوە‌و زمانی کورده لوڕه کان بە شێوەیەكی زانستیانە ئیشی ڕێزمانی‌و لێكۆڵینەوی لە سەر نەكراوە‌و تا ئێستاش کورده لوڕەكان بە تایبەتی ئەوانەی كە نیشتەجێی ناوچە لوڕ نشینەكان له روژهه ڵاتی کوردستانن ڕێزمانێكیان نییە بۆ نووسینی زمانەكەیان، زۆر لایەن وەكو فارسەكان‌و توركە ئازەرییەكان هەوڵیانداوە تاکو کورده لوڕەكان‌و شێوە زاری کوردی لوڕی وەكو بەش یان لقێك لە نەتەوە‌و زمانەكانی خۆیان لە قەڵەم بدەن، یان بۆ ئەوەی جیاوازی بخەنە نێوان پیکهاته کانی  نه ته وه ی كورد، زاراوەی کوردی لوڕییان بە زمانێكی جیاواز لە زمانی كوردی پێناسە كردووە‌و چەندین تیۆری دوور‌و درێژ‌و بەڵگەی ساختەشیان بۆ تاشیوە.

ئەوەی كە شێوە زاری لوڕی بەشێكی جیایی هەڵنەگرە لە باقی شێوە زارەكانی زمانی كوردی لە لایەن زۆر كەسایەتی پایەبەرز و زمانناس‌و لێكوڵەر‌و دەیان پسپۆڕ‌و شارەزا لە بواری زماندا پشتڕاست كراوەتەوە، ئەگەر پسپۆڕانی زمانناس‌و نەتەوەناس ئەو دەرفەتەیان ببوایە كە لێكۆڵینەوەیەكی مەیدانی و زانستی وپراکتیكیان كردبا لە سەر شێوە زارەكانی زمانی كوردی لە هەر چوار پارچەی كوردستان بە گشتی‌و ناوچە لوڕ نشینەكان بە تایبەتی بیگومان هیچ دوو دڵییەكی نەدەما لەوەی كە نەك تەنها شێوەزاری لوڕی، بەڵكو داب‌و نەریت‌و كولتور‌و زۆرینەی فاكتەرە كۆمەڵایەتییەكانی كۆمەڵگای کوردی لوڕ لەگەڵ باقی پێكهاتەكانی نەتەوەی كورد وەكو یەكن‌و مێژوویەكی هاوبەش‌و دێرینیان هەیە. زۆربەی پسپۆڕانی زمانناس شێوەزارەكانی زمانی كوردیان بەمشێوەیە پۆلێن كردوتەوە.

-كرمانجی ژووروو

-كرمانجی ناوەڕاست

-كرمانجی خواروو

-گۆرانی

كە هەر كام لەم شێوە زارانەش بە گوێرەی ئەو دیمۆگرافیا‌و جوگرافیایەی كە بە كاری دێنن چەندین لقی جۆراجۆریان هەیە كە ئەمەش نەك جیاوازی نییە، بەڵكو دەوڵەمەندی زمان‌و شێوە زارەكانی كوردی پیشان دەدات. زاراوەی لوڕیش دەچێتە چوارچێوەی شێوە زاری كرمانجی خواروو كە بۆ خۆیشی چەندین شێوە زاری جۆربەجۆری هەیە وەكو زاراوەی خۆرماوایی (خوڕەم ئابادی)، بەختیاری، بویرئەحمەدی، مامەسەنی (مەمەسەنی)، كێوە گێلو، زاراوەی دزپێلی (دزفولی)‌و ئەندیمشكی، زاراوەكانی بوشەهری‌و هورموزیانی، دەشتستانی‌و تەنگستانی، بەردستانی، شوانكارە‌و ...هتد كە زۆرینەیان زۆر لە یەك نزیكن‌و بە باشی لە یەكتر تێدەگەن‌و هەروەها هەزاران وشەی هاوبەشیان هەیە لەگەڵ شێوە زارەكانی دیكەی زمانی كوردی.

4- هەشیمەت و ژمارەی كوردی لوڕ

بە هۆی ئەوەی كە هەتا ئێستا سەرژمێرییه كی  ڕاستەقینە‌و زانستیانە‌و مەیدانی لەسەر ژماره ی کوردی لوڕ نەكراوە‌و هیچ ئۆرگان یان ڕێكخراوێكی فەرمی ئەم ئیشەی نەكردووە، بۆیە ئامارێكی ڕاستەقینە وباوەڕ پێكراو لەم بوارە دا  لە به ر ده ست  نییە، بەڵام بە گوێرەی ئەو ئامارانەی كە دەوڵەتانی ئێران وعێراق سەبارەت بە دانیشتوانی پارێزگاكانیان دەریان خستووە‌و بە لەبەرچاوگرتنی ڕێژەی ئەو کورده لوڕانەی كە لە پارێزگا غەیرە لوڕەكاندا دەژین(مەبەست ئە پارێزگایانەیە كە بە گوێرەی نەقشەی فەرمی سنووری پارێزگاكان بەشێكی زۆر لە کورده لوڕەكان‌و ناوچە لوڕنشینەكانیان لە جەماوەر‌و ناوچەكانی خۆیاندا دابڕیوە)، ژمارەی سەرجەم کورده لوڕەكان لە وڵاتی پارچەكراوی كوردستان وناوچەكانی دیكە زیاتر له  "ده ملیۆن " كەسه كە زۆربەیان دانیشتوی ڕۆژهەڵاتی كوردستانن.

5- جوگرافیای دانیشتنی كوردەلوڕەكان

زۆرینەی ئەو شوێنانەی كە کورده لوڕەكان تیایدا نیشتەجێن هەڵكەوتوتە ڕۆژهەڵاتی كوردستان‌و ولاتی ئیرانن و ژمارەیەكی زۆریش لە کورده لوڕەكان دانیشتوی باشووری كوردستان‌و وڵاتی عێراقن.

لە وڵاتی ئێران نزیكەی 7 پارێزگا بە تەواوەتی بە جەماوەر‌و جوگرافیای سرۆشتی‌و ڕامیارییەوە ژینگەی مێژوویی‌و هاوچەرخی کورده لوڕەكانە كە ئەمانەن :

 لوڕستان یان خۆرماوا (خوڕەم ئاباد) - چهارمەحاڵ‌و بەختیاری -كۆەگیلویە‌و بویرئەحمەد - پارێزگای شیراز كە ئێستا بە فارس دەناسرێت– مەركەزی (ئەراك) - بوشەهر- هورموزیان (هورموزگان).

جگە لەمە کورده لوڕەكان وناوچە لوڕنشینەكان بەشێكی لە پێكهاتەی كۆمەڵایەتی وجوگرافیایی ئەم پارێزگایانە پێكدێنن واتە پارێزگاكانی :

كرماشان – ئیلام - هەمەدان – ئیسفەهان - باشووری كرمان –باکووری خوزستان.

لە باشووری كوردستان‌و وڵاتی عێراق کورده لوڕەكان دانیشتووی ئه م  پارێزگایانەن:

هەولێر – كەركوك – سلێمانی – دیالە – صلاح الدین - واست - میسان. واتە لە شار‌و شارۆچكەكان‌و دەشتەكانی وەكو : چەمچەماڵ، خانەقین، دووزخورماتو، جەلەوڵا، دەشتی هەولێر، دەشتی كۆیە، شارەزوور، دەشتی بیتوێن، مەنەلی (مەندەلی)، جەسان، ترساق، هەشیمە، زرواتیە، بایرای(بەدرە)، عەلی غەربی، عەلی شەرقی، باغسای، كووت و...هتد.

جیاواز لەمانە ژمارەیەكی زۆر لە کورده لوڕەكان لە دەرەوەی جوگرافیا وناوچەكانی خۆیان دەژین، بۆ وێنە بەشێكی زۆر لە کورده لوڕەكان لە باكووری ئێران لە پارێزگاكانی گیڵان‌و مازەندەران، لە باكووری خۆرهەڵسان(خوراسان)،قەزوین، زەنجان وناوچەی سایین قەڵای پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا دەژین كە زۆرتر لە خێڵەكانی "چگنی" ، "پاپی" ، "بەیرانوەند"‌و "چاردۆڵی (چەرداوڵی)ن. بەشێكی دیكە لە کورده لوڕەكان كە لە خێڵی مامەسەنی (مەمەسەنی) ناوچەی نوورئابادی شیرازن كەوتوونەتە پارێزگای سیستان وبەلووچەستان . لە وڵاتی عێراقیش جگە لەو کورده لوڕانەی كە دانیشتوی ناوچەكانی باشووری كوردستان‌و لێواری سنووری عێراق‌و ئێرانن هەتا پارێزگای میسان، ژمارەیەكی زۆر لە کورده لوڕەكان (كە هەندێ لە سەرچاوەكان ژمارەیان بە زیاتر له یه ک ملیون دەزانن) دانیشتوی شارە گەورەكانی عێراقن وەكو بەغدا كە بە " کوردی لوڕ" یان " كوردی فەیلی" ناسراون.

گڕوپێكی دیكە لە کورده لوڕەكان دانیشتوی وڵاتی توركیا‌و باكووری كوردستانن كە لە باشووری كوردستانەوە كۆچبەر كراون بۆ ئەو وڵاتە، وەكو خێڵی "شێخ بزەینی" كە بەشێكیان لە ناوچەی "هایمانا" لە پارێزگای ئەنقەرە(ئانكارا)دەژین. بە گوێرەی هەندێ سەرچاوەی نافەرمی ژمارەیەك لە کورده لوڕەكان لە چوارچێوەی خێڵ وعەشیرەت كە ڕەنگە ژمارەیان بگات بە 50000 كەس دانیشتوی وڵاتی ئیسراییلن‌و مێژوویێكی تایبەت بە خۆیانیان هەیە.بەشێكی دیكە لە کورده لوڕەكان دانیشتوی رەسەنی وڵاتانی لوبنان , سوریا,(بەرزاییەكانی گوڵان یان جولان),كوەیت,بەهرێن و رۆژئاوای پاكستانن.

6- كورتەیەك لە مێژووی دەسەڵاتە ڕامیارییەكان لە نێو كوردی لوڕ

تەمەنی ڕامیاری كۆمەڵگای کوردی لوڕ مێژوویەكی دوور‌و درێژی هەیە‌و کورده لوڕەكان لە هەموو قۆناغەكانی مێژووی ڕامیاری-كۆمەڵایەتی ئێران‌و عێراق‌و ناوچەكە هەر لە كۆنەوە بگرە ەتا ئێستا ڕوڵێكی بەرچاویان گێڕاوە. هەر لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئیلام‌و مادەكان‌و دەوڵەتانی هەخامەنێشی، ئەشكانی، ساسانی، ئەفشاری‌و زەندییەكانەوە هەتا دەگاتە سەفەوییەكان، عوسمانییەكان، قەجەرەكان، پالەوییەكان‌و عێراق‌و ئێرانی ئێستا، کوردی لوڕ لە هاوكێشە ڕامیاری وكۆمەڵایەتییەكانی ناوچەكەدا ڕۆڵی خۆی بینیوە. هەندێ جار خاوەن دەسەڵات ودەوڵەتی تایبەت بە خۆیان بوونە‌و هەندێ جاریش بە یارمەتی‌و هاوبەشی‌و یەكێتی لەگەل گەلانی دیكەی ناوچه که  بە شێوازێكی هاوبەش دەسەڵاتیان بەڕێوەبردووە‌و.

لە سەرچاوە مێژووییەكاندا زۆر بابەت وئاماژە هەیە سەبارەت بە بەشداری‌و دەسەڵاتدارێتی کورده لوڕه کان بە تایبەت لە ئێران‌و كاریگەریان لەسەر هاوكێشە رامیاری، ئابووری، سەربازی وكۆمەڵایەتیەكانی ناوچەكەدا. کورده لوڕەكان چەندین فەرمانڕەوایی ودەوڵەتی تایبەت بە خۆیانیان بووە كە گرینگترینیان ئەمانەن :

-  دەوڵەتی كاسییەكان كە دواتر لەگەڵ گەلانی دیكەی ناوچەكە ئێمپراتوریەتی ئیلام‌و مادیان دامەزراند.

-  دەوڵەتی ساسانییەكان كە کورده لوڕه کان  بەشێكی زۆر لەم دەسەڵاتەیان بە دەسته وه  بوو.

-  دەوڵەتی هەزار ئەسپ كە فەرمانڕەواییەكی سەربەخۆ‌ و خاوەن دەستور‌و دەسەڵاتێكی دادپەڕوەر‌و بێ وێنە بووە لە ناوچەكەدا.

-  فەرمانڕەوایی دینەوەر‌و شارەزوور كە بە "حەسنەوییە" بەناوبانگ بوون.

-  فەرمانڕەوایی فەزلووییەكان كە بە "لوڕی گەورە" ناسراون.

-  فەرمانڕەوایی ئەتابەكانی لوڕی بچووك كە وەكو دەوڵەت دەسەڵاتدارێتیان كردووە.

-  دەوڵەتی زەند (زەندییەكان) بە ڕێبەرایەتی كەریم خانی زەند كە لە خێڵی زەندی ناوچەی ملە ئایر (مەڵایر- ملە ئاگر)ی لوڕستان بووە.

-  فەرمانڕەوایی والییەكانی "پشتكۆ"‌و "پێشكۆ" كە زیاتر لە سێسەد ساڵ دەسەڵاتدارێتیان كردووە.

-  چەندین فەرمانڕەوایی دیكە وەكو : فەرمانڕەوایی زەنگی، فەرمانڕەوایی ئەرتقی،  فەرمانڕەوایی شائەرمەن و...هتد، كە بە هەزاران ساڵ یەك لە دوای یەك دەسەڵاتدارێتیان كردووە.

لە ساڵی 1928 ز دوایین دەسەڵاتدارێتی ناوچەیی کورده لوڕەكان بە فەرمانڕەوایی "غوڵام ڕەزاخانی ئەبووقەدارە" كە لە ناوچەی پشتكۆ (پارێزگای ئیلامی ئێستا) ببوو، لە لایەن ڕەزاشای پالەوییەوە بە بێ شەڕ‌و پێكدادان لە نێو چوو ‌و بە ڕۆیشتنی غوڵام ڕەزاخان بۆ ولاتی عێراق، دەسەڵاتدارێتی خۆجێیی کورده لوڕەكان كۆتایی پێهات.

کورده لوڕەكان لە مێژووی ڕامیاری وتێكوشانی ئازادیخوازانەیان بەرانبەر بە داگیركەرانی دەرەوە‌و ناوەوە لە سەرەتای سەدەی بیستەمە وە‌و بە دامەزرانی دەسەڵاتە داگیركەرە ناوەندییەكاندا هەتا ئێستا خاوەن چەندین شۆرش‌و بزوتنەوەی بە نرخ وكەسایەتی گەورە‌و بەناوبانگن، جگە لەو كەسایەتییانەی كە ڕۆڵی پاشایەتیان گێڕاوە لە مێژووی كۆنی ئەم بەشە لە نەتەوەی كورد، بۆ وێنە :هورموز (سەركردەی سوپای ئێرانییەكان لە كاتی ساسانییەكان‌و شەڕ لەگەڵ عەرەبەكان)،  كەریم خانی زەند‌و ...هتد . لە سەدەی ڕابردووش زۆر كەسایەتی بەناوبانگ‌و خوڵقێنەری مێژووی خەباتی ئازادیخوازیان بووە كە لە چارەنووسی هاوكێشەكانی ڕامیاری نێوخۆی ئێران‌و عێراق كاریگەر بوونە‌و ڕۆڵی یەك لاكەرەوەیان بینیوە، بۆ وێنە دەكرێ لە: بزوتنەوەی گەورەی سەردار ئەسعەدی بەختیاری لە كاتی مەشڕوتەخوازی لە ئێران - سەرهەڵدانی دلێرانی تەنگستان بە سەركردایەتی ڕەییس عەلی دڵواری لە دژی بریتانییەكان‌و پرته غاڵییەكان - شۆڕش وبەرخۆدانی قەیەم خەیر (قەدەم خەیر)‌و براكانی دژ بە سوپای ڕەزاخان وبریتانییەكان - بزوتنەوەی بی بی مەریەمی بەختیاری دژ بە دەسەڵاتی ناوەندی لە سەردەمی پالەوی – شۆڕشی كەی لوڕاسبی باتوولی بویرئەحمەدی دژبە دەسەڵاتی ناوەندی ئێران– بزوتنەوەی مەڵاغوڵام حسێنی سیاەپووری بویرئەحمەدی دژ بە دەسەڵاتی ناوەندی ئێران‌و تەنانەت بزوتنەوەی ئیسماعیل خانی سەولەت ئەلدولەی قەشقایی كە بە یارمەتی‌و پشتگری کورده لوڕەكان دژبە دەسەڵاتی ناوەندی ئێران پێكهات‌و كەسانێك وەكو تەوفیق وەهبی بەگ لە سەردەمی شێخ مەحموودی حەفید‌و ڕ ەفیق حلمی سەركردەی حێزبی هیوای كوردستان لە باشووری كوردستان وعێراق نێو ببردرێت. زۆر كەسایەتی‌و جۆڵانەوەی دیكەش لە مێژووی کورده لوڕەكاندا هەیە كە لەم كورتەیە دەرفەتی ئاماژە پێدانیان نابێت.

7- ئایین و ئایین زا لە نێو كوردی لوڕ

سەرەرای ئەوەی كە كۆمەڵگای كوردەلوڕەكان و جوگرافیای دانیشتنیان ناوەندی لەدایك بوونی ئایینی كوردی " یاری "ە و كوردە لوڕەكان هەتاكو دەركەوتنی ئایینی ئیسلام باوەریان بە ئایینی یاری و زەردەشتی و ئایینەكانی دیكەی ئەو سەردەمە بووە وەك میترایی ، مەزدەكی ، مانەوی و ..هتد ، بەڵام

لە دوای دەركەوتنی ئیسلام، کورده لوڕەكان ئایینی ئیسلامیان وەرگرت‌و ئێستا زۆرینەی پێكهاتەی كوردی لوڕ موسڵمانن ‌و لە سەر ئایینزاكانی شیعە‌و سوننەن. کورده لوڕەكان به تایبه ت لە دوای دامەزرانی دەسەڵاتی سەفەوییەكان لە ئێران هەر وەكو نەتەوەكانی دیكە، یان بە زەبری شمشێر، یان لە پێناوی بەرژەوەندی‌و مانەوە ئایینزای شیعەیان وەرگرت‌و بەشێك لە کورده لوڕەكان كە لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەكان مابوون لە سەر ئایینزای سوننە مانەوە، بەڵام ئێستا نزیكەی لە سەددا هەشتای (80%) کورده لوڕەكان لە‌ سە‌ر ئایینزای شیعەن. بەشێكی دیکه ی کورده لوڕەكان هیشتا لە سەر ئایینەكانی دیكە وەكو یارسان‌و بەهایی‌و جوولەكە‌و ماونەتەوه.

8- كوردە لوڕەكان و ئێرانچێتی (پان ئێرانیزم)

جوگرافیای دانیشتنی كوردە لوڕەكان و هەڵكەوتی ستراتیژی دیموگرافیای كوردی لوڕ لە ئێران وای لێكردوون كە كوردە لوڕەكان تەنانەت بە بێ ویستی خۆیانیش بێت ناچار بن بەشداری بكەن لە هاوكێشەكانی لانیكەم بەشی ناوەند و بەشی باشوور و بگرە لە ڕۆژئاوای ئێران واتە ڕۆژهەڵاتی كوردستان و ئەگەر چاوێك بخشێندرێت بە مێژووی ڕامیاری-كۆمەڵایەتی ئێران لەسەردەمی كۆنەوە هەتاكو ئێستا بە باشی ڕۆلی كاریگەر و حاشاهەڵنەگری كوردە لوڕەكان دەبیندرێت لە هاوكێشە ڕامیارییەكان و ململانییە ناوخۆیی و دەرەكییەكانی ئێران.

كوردە لوڕەكان بەتایبەت لە سەدەمی هێرشی ڕومییەكان بۆ خاكی ئێران ، هێرشی عەرەب و فراوان خوازی پەیرەوانی ئایینی ئیسلام لە ناوچەكە و لە ئێران ،هێرشی مەغولەكان بۆسەر ئێران ، ململانییەكانی نێوان دەسەڵاتەكانی سەفەوی و عوسمانی ،هێرشی وڵاتانی پورتەقال و بریتانییەكان بۆ داگیركردنی باشووری ئێران و چەندین ڕووداو و شەڕی دیكە نێوان ئێران و وڵاتانی درواسێ وەك : هێرشی ڕژیمی بەعس و...هتد ، هەموو كات وەك قەڵغانێكی مرۆیی و سەربازی پارێزگاریان كردووە لە خاكی ئێران بە گشتی و ناوچەكانی دانیشتنی خۆیان بە تایبەتی . ئەمە لە ئاست وڵاتانی دراوسێ و هێرشی دەرەكی و لە ئاستی ناخۆیی ئێران و هێرشی دەسەڵاتە ناوەندییەكان بۆسەر ناوچەكانیان بە تایبەت لە سەردەمی دەسەڵاتی سەفەوییەكان هەتا سەردەمی دەسەڵاتی پاڵەوی یەكەم (رەزاخانی میرپێنج )لە ئێران هەمووكات خۆڕاگریان كردووە لە بەرانبەر دەسەڵاتی ناوەند و ئەم بابەتە لە بەرچاوترین ڕووداوەكانی ناوخۆیی ئێرانە لە مێژووی ڕامیاری – سەربازی سەردەمی سەفەوییەكان ، قەجەرەكان و هەتا پاڵەوییەكان.

كوردە لوڕەكان بەدرێژایی مێژوو نەك تەنها خۆیان بەرپرسیار دیوە لەبەرانبەر پاراستنی هەموو خاكی ئێران لە بەرانبەر هێرشەكانی دەرەوە بەڵكو هەمووكات دەستێوەردانیان كردووە لە چوونییەتی و چەشن و پێناسەی دەسەڵاتی ناوەندی كەبەسەر هەموو گەلانی ئێران حوكمی كردووە.بەرچاوترین وێنە بۆ ئەم مەسەلەیەش داگیركردنی تاران لەلایەن سوپای لوڕەكان بە سەركردایەتی سەردار ئەسعەدی بەختیارییەلە سەردەمی مەشرووتە خوازی لە ئێران ، هەرچەندە نەتەوەكانی دیكەی ئێران وەك توركی ئازەریش بەشدار ببوون لەو ڕووداوە بەڵام كوردە لوڕەكان سەرەكی و تەواوكەری داگیركردنی تاران بوون.

بۆیە لەنێو كوردەلوڕەكان و كۆمەڵگای لوڕ و ڕوناكبیرانی لوڕ دەمارگرژییەكی بەهێز هەیە بە نیسبەت مەسەلەی ئێران و پاراستنی كیانی ئێرانی بوون و جوگرافیای ئێران و زۆرینەی ئەو تیوریسییەنانەی كەچەمكی ئێرانچێتی و پان ئێرانیزمیان پێناسە كردووەو تەنانەت لە كاتی ئێستاش ئاڵاهەڵگری ئەم چەمكەن لە نێو كوردەلوڕەكان سەریان هەڵداوەو دەسەڵاتە ناوچەییەكانی كوردی لوڕ وەكو ؛ ئەتابەكە لوڕەكان و والییەكانی لوڕ و...هتد ، هیچكات ئارەزووی دابڕان لە ئێران یان دامەزڕاندنی وڵاتێكی سەربەخۆیان لا نەبووەو ڕەوا بوون و خۆیان و دەسەڵاتە خۆجێییەكانیان گرێداوە بە پاراستنی جوگرافیای گشتی ئێران و دەسەڵاتی ناوەندی لە ئێران .

ئەم چەمكە لە نێو زۆرینەی بەرهەم و ڕوانگەی بەشێكی زۆر لە توێژ و چین و بیرمەندانی كومەڵگای كوردەلوڕەكان بە بەرچاوی دەبیندرێت و كە مرۆڤ چاوێك بخشێنێت بە هونەر و موسیقاو پەرتووك و گوفتمانی كۆمەڵگای كوردەلوڕەكان لای ڕوون دەبێت كە لە ئەنجامی مێژوویەكی پڕ ئێش وئازار و سیاسەتی ناوەندە یەك لە دوای یەكەكانی دەسەڵاتی ناوەندی لە سەر پێكهاتەی كوردی لوڕ ئێستاكە چەمكی ئێرانچێتی بووە بە غرور و خۆبایی زۆرینەی كۆمەڵگای كوردی لوڕ و سەرەرای ئەو هەموو زوڵم و زوور و حیقارەتانەی كە نەتەوەی سەردەست و ناوەندەكانی دەسەڵات كردوویانە بەرانبەر بە كوردە لوڕەكان ، دیسان كوردە لوڕەكان خۆیان بە خاوەنی سەرەكی ئاو و خاكی وڵاتی ئێران دەزانن و پارێزگاری لێدەكەن .!

هەرچەندە بابەتی ناسیونالیزم و چەمكی دەوڵەت-نەتەوە بە واتای مودێرنی خۆی لەسەردەمی پاڵەوی یەكەم پێناسە كرا لە ئێران و زمان و شوناسی بە فارس بوون بە فەرمی و بە شێوازی سیستەماتی سەپێندرا بەسەر هەموو گەلانی ناوخۆی ئێران بەڵام جیاوازییەك هەبوو لەنێوان پێكهاتەی كوردەلوڕەكان لەگەڵ باقی نەتەوەكانی ناوخۆی ئێران بە نیسبەت ئەم مەسەلەیە.

وەكو دەزانین زۆرینەی گەلانی ئێران وەكو ؛ عەرەب ، كورد ، ئازەری و ...هتد لە چوارچێوەی چەمكی شوناسی نەتەوەیی و نەتەوەبوون خۆراگریان كرد دژ بەم سیاسەتانە و تەنها لە ڕووی ڕامیاری و دەسەڵاتەوە بەرەنگاری ئەم مەسەلەیە نەبوون بەڵكو فاكتەری شوناسی نەتەوەیی یەكێك بوو لە سەرەكیترین هۆكارەكانی ململانی نێوان نەتەوەكانی ئێران و دەسەڵاتی ناوەند و دەبینین هەر ئەم فاكتەرە بوو بە هۆی ئەوەیكە نەتەوەكانێك وەكو ئازەری و كورد لەبەشی سەرەوەی رۆژهەڵاتی كوردستان بتوانن لە قوناخێك (هەرچەندە لەڕووی كات كورت ماوەش بووبێت)كیانی نەتەوەیی خۆیان دابمەزرێنن لە چوارچێوەی دەسەڵاتێكی سیاسی وەك كۆماری ئازەربایجان و كۆماری كوردستان و تەنانەت لە دوای لە ناو چوونی ئەو كۆمارانەش دیسان هەر فاكتەری بەهێزی شوناسە كە توانیوییەتی بەرخۆدانی ئەم گەلانە بە زیندوویی ڕابگرێت و تا كاتی ئێستاش ویستی بونیادنانی كیانی رامیاری –نەتەوەیی لە دڵی جیلی نوێ ئەم نەتەوانە وەك سەرەكیترین داخواز و هۆكاری چالاكیاندا بمێنێت.

ئەم مەسەلەیە لای پێكهاتەی كوردی لوڕ بە چەشنێكی دیكە ڕوویداو بە هۆی ئەوەیكە كێشەو گرفتەكانی پێكهاتەی لوڕ لەگەڵ شوناسی سەردەست و دەسەڵاتی ناوەندی تەنها لە چوارچێوەی رامیاری مایەوەو كوردە لوڕەكان بە زۆر هۆكاری جۆراجۆر نەیانتوانی فاكتەری شوناس تێكەڵ بكەن بە ویستە رامیارییەكانی خۆیان بۆیە دەبینین بە دوای سەركوتی هەموو دەسەڵاتە خۆجێییەكان و دەسەڵاتی والییەكانی لوڕستان لە لایەن دەسەڵاتی تازە پێگەیشتووی پاڵەوی ، ئیتر كوردەلوڕەكان نەیانتوانی تەنانەت نیمچە سەربەخۆیی ڕامیاری پێشوویانیش ڕابگرن و لە بواری شوناسی نەتەوەییش كەوتنە بەر شاڵاوی بەهێزی شوناسی بەفەرمی ناسراو لە لایەن ناوەندەوەو بە دوای نیو سەدە پێكهاتەی كوردی لوڕ تووشی قەیرانێكی قووڵ ببوو لە بواری شەوناسی نەتەوەیی و بۆیە بە ناچار تەنها چەمكی " ئێرانی بوون "یان هەڵبژراد وەك شوناسی باڵای خۆیان و فاكتەرەكانی بەنەتەوە بوون هەر ڕۆژ لاوازتر ببوون لای كوردەلوڕەكان .

ئێستا كومەڵگاو پێكهاتەی كوردی لوڕ بەرانبەر بە پرسیاری " ئەتو شوناست چییە یان چ نەتەوەیەكی"؟ وەڵامێكی ناڕوون و گشتیی هەیە و دەڵێت : " من ئێرانیم و لوڕم " ! و هەچەندە ڕەنگە بتوانێت هەندێ فاكتەری مێژوویی و جوگرافی بهێنیت بۆ شوناسی باڵای ئێرانی بوونی خۆی و چوارچێوەیەكی بۆ پێناسە بكات بەڵام لە پێناسەكردنی " لوڕ بوونی " خۆی دیسان بەناچار پشت دەبەستێت بە فاكتەرەكانی ئێرانی بوون و ناتوانێت پێكهاتەی " لوڕ" پێناسە بكات وەكو نەتەوەیەكی سەربەخۆ یان بەشێك لە شوناسە ڕاستەقینەكەی خۆی واتە : " كوردی لوڕ " .

واتە لای ئەو بە پێچەوانەی نەتەوەكانی دیكە " سەرەتا ئێرانییە و دوایی لوڕ " !

لە حاڵیكدا ئەگەر كوردێكی دیكە یان یەكێكی دیكە لە نەتەوەكانی ئێران ڕووبەڕووی ئەم پرسیارە كەیت ئەگەر نەڵێت : " كوردم و كوردستانی یان ئازەری و ئازەربایجانی یان ..." دەڵێت :" كوردی ئێرانم ، عەرەبی ئێرانم یان توركی ئێرانم " واتە سەرەتا ئاماژەدەكات بە شوناسی نەتەوەیی خۆی و دوایی شوناسی ئێرانی بوونەكەی بەڵام لە زاری هیچ كوردێكی لوڕ نابیسترێت كە بڵێت : " لوڕی ئێرانم " !بەڵكو دەڵێت :  ئێرانیم و لوڕم ، واتە شوناسی باڵاو سەرەكی خۆی بە ئێرانی داناوەو "لوڕ" بوونی خۆی لە پلەی دوویەم .

دەبێ بگوترێت كە كوردەلوڕەكان هیچكات نەیانتوانی لە بابەتی ناسیونالیزمی رامیاری-نەتەوەیی پێناسەیەكی ڕاستەقینە بكەن لە خۆیان و شوناسیان بۆیە بیروكەی پاوانخواز و چەواشەكاری ئێرانچێتی لە لایكەوە تووشی قەیرانی شوناسی كردوون و لە لایەكی دیكەشەوە نەیانتوانیوە ئەنتیگرەی شوناسی سەردەستیش ببن واتە " فارس بوون " ، تەنانەت لە ژێر كاریگەری قووڵی پان ئێرانیزم وایان لێهاتووە كە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی باقی نەتەوەكانی ئێران وەكو ؛ عەرەب و تورك و بەلووچ و تەنانەت كوردیش بە مەترسییەكی گەورە بزانن بۆ هەیكەلی ئەو شوناسە چەواشەیەی كە كە بەسەریان سەپێندراوە واتە "ئێرانی بوون " و بۆیە دەبینین هەر بەم هۆیە و بە درێژایی مێژووی خەباتی ڕزگاریخوازی نەتەوەكان لە ئێران ، كوردە لوڕەكان هەمووكات وەك داردەست و سەربازی باوەفای دەسەڵاتی ناوەندی ڕوڵی كاریگەرو بەرچاویان بووە لە سەركوتكردنی نەتەوەكانی دیكەی ئێران و هەتائێستاكەش ئەم ڕولِە دەگێڕن. بە واتایەكی دیكە دەكرێت وا بگوترێت كە " كوردەلوڕەكان پارێزەرە بێ شوناسەكانی چەمكی ئێرانچێتین و بە بندەستی خۆیان ، بندەستی نەتەوەكانی دیكەی ئێرانیشیان گەرەنتی كردووە " !.

9- كوردە لوڕەكان و دەسەڵاتەكانی پاڵەوی و كۆماری ئیسلامی لەئێران

بەدوای هاتنە سەردەسەڵاتی ڕەزاخانی پاڵەوی و پێناسەكرانی چەمكی دەوڵەت-نەتەوەو پێشخستنی ڕامیاری " یەكسان سازی نەتەوەیی " لە هەموو ناوچەكان و لە نێو هەموو نەتەوەكانی ئێران لەلایەن دەسەڵاتی تازە پێگەیشتوو ، ناوچە لوڕنشینەكان و كوردەلوڕەكانیش وەك هەموو نەتەوەكانی دیكەی ئێران كەوتنە بەر شاڵاو و پەلاماری سیاسەتی " یەك دەوڵەت-یەك نەتەوە " و شۆڤینیزمی تاشراوی نەتەوەیی فارس.

"لێرەدا بەرلەوەی باس لەم بەشە بكرێت ، كورتەیەك لەسەر شوناسی دروستكراوی " فارس " دەوترێت:

وشەی فارس كە بە دەیان ساڵە وەكو ناوی نەتەوەیەك بەكار دەهێندرێت لە ڕاستیدا ناوی نەتەوەیەك نییەو ناوی ناوچەیكە كە دەكەوێتە پارێزگای شیراز لە ئێران كە ئێستا پێدەڵێن " استان فارس" و ریشەی ئەم وشەیە "پارس" یان " پەرس"ە كە ئەویش لە وشەی " پەرت "ەوە وەرگیراوە و " پەرتە " یان پارتییەكان هەمان بەشەن لە مادەكان كە یاغی دەبن لە دەسەڵاتی ماد و خەڵكی ماد پێیان دەڵێن " پەرتە" واتە : "دابڕاو و پەرتەوازە بوو".

وشەی "پارس"یش لەبن كاریگەری وێژەو زمانی عەرەبی دەبێتە "فارس"و لە ڕاستیدا هیچكات ناوی نەتەوەیەك نەبووەو بە هەڵە و بە زانابوون ئەم وشەیە تاشراوە بۆ ناوی نەتەوەو شوناسێك كەلە ڕاستیدا هەبوونی نییە.

كە دەگوترێت فارس یان پارس ئەمە ئاماژەیە بە ناوچەو شوێن و شارێكی كۆن لە پارێزگای شیراز. (شاری كۆنی پەرسپۆلیس كە یونانییەكان ئەم ناوەیان بۆداناوەو لە بنەڕەتدا پەرتپۆلیسە).كە دەگوترێت فارسی یان پارسی واتە كەسێك كە خەڵكی ناوچەی فارس یان پارس بێت . كە دەگوتریت پارسیان واتە پارسییەكان و دیسان ئاماژەیە بە خەڵكی ناوچەو شاری كۆنی پارس نەك ناوی نەتەوەیەك و ئەم وشەیە بە هەڵەو بە پشت بەستن بە سیاسەتی یەكسان سازی نەتەوەیی ولە پێناو تاشینی یەك نەتەوە لە هەموو نەتەوەكانی ئێران دانراوە بۆ هەموو ئەو نەتەوانەی كە دانیشتووی جوگرافیای ئێرانن و هەركامیان شوناس و ناوی ڕەسەنی تایبەت بەخۆیان هەیە ".

بەرلەهاتنی دەسەڵاتی پاڵەویی ، ناوچە لوڕنشینەكان لەنێو خۆیان دابەش كرابوون بە چەند بەش وەكو ناوچەی " لوڕی گەورە " و "لوڕی بچووك " و دەسەڵاتی ئەتابەكە لوڕەكان و والییەكان نزیكەی 500 ساڵ حوكمڕانیان دەكرد بەسەر ئەم ناوچانە.والییەكانی لوڕستان ڕەوابوونی دەسەڵاتی خۆیان لە ناوەندی دەسەڵات و پاشا وەردەگرت و لە بەرانبەردا باجیان دەدا بە ناوەندو لەكاتی شەڕ لەگەڵ هەر هێزێكی دەرەكی سەربازیان دابین دەكرد بۆ سوپای ناوەندو سەربەست بوون لە شێوازی حوكمڕانی كردن لە ناوچەكانی بن دەسەڵاتی خۆیان و دانانی یاساو ڕیسا لەو ناوچانەدا.

هەرچەندە كوردەلوڕەكان تا سەردەمی پاڵەوی خاوەنی دەسەڵاتی خۆجێیی بوون بەڵام پێناسەی ئەم دەسەڵاتانە هەمیشە سیاسی-سەربازی-مالیاتی (باجدەر) بوو و ڕەنگ و بۆنی شوناسی نەتەوەیی پێوەیان دیار نەبوو بۆیە هیچ چەشنە میراتێكی نەتەوەیی و خوڵقینەری شوناسیان بەجێ نەهیشت لە دوای نەمانیاندا كە لە پاشەڕۆژ بكرێتە فاكتەر یان هۆكارێك بۆ پاراستنی شوناسی ڕاستەقینەی كوردەلورەكان یان ببێتە هۆیەك بۆ سەرهەڵدان و ڕاپەڕینی جیلی نوێ لە بەرانبەر شوناسی تازەو دەسەڵاتی نوێ ،بۆیە كۆتاییهاتنی دەسەڵاتی والییەكان لەلایەن ڕەزاخانی پاڵەویی تەنها یەك سەرهەڵدانی بەرچاو لە مێژووی باشووری ڕۆژهەڵات ڕوویدا كە ئەویش شۆڕشی ئیلام یان شۆڕشی "ڕنۆ" بوو كە سەرهەڵدانێكی چەكداری و سیاسی بوو و لە ڕاستیدا چەمكی ناسیونالیزمی نەتەوەیی زۆر پێوە دیار نەبوو و ئامانجەكانی زیاتر لە چوارچیوەی داخوازە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكاندا پێناسەكرابوون ئەویش نە بە شێوازێكی نووسراو بەڵكو تەنها بە شێوازێكی زارەكی بۆیە دەكرێت بڵەین چەمكی ناسیونالیزم و پێناسەی نەتەوەیی لە نێو كوردی لوڕ (مەبەست كوردەلوڕەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستانە) لە دایك نەبوو یان بە واتایەكی دیكە بە مردوویی لە دایك ببوو لە كاتی لە دایك بوون و پێناسەكرانی ناسیونالیزم لە نێو نەتەوەكانی ناوچەكەو شوناسی نەتەوەیی كوردەلوڕەكان بوو بە قوربانی و لیستووكی شوناسی سەپێندراو بەسەر گەلانی ئێران.

 لە لایەكی دیكەوە سەرەڕای ئەو هەموو هێزو دەسەڵاتەی كە كوردەلوڕەكان بوویان لە سەردەمی والییەكان بەڵام بەهۆی ئەوەیكە دەسەڵاتی ناوچەیی والییەكان هیچ هەنگاوێكی زانستیان هەڵنەگرتبوو لە پێناو چەمكی شوناسی نەتەوەیی و ناسیونالیزم لە نێو كوردەلوڕەكان بۆیە دەبینین بە كۆتایی هاتنی دەسەڵاتی والییەكانی لوڕستان ، لوڕەكان پێ دەنێنە سەردەمێك كە هیچ چەشنە ئامادەكاری پێویستی بۆ نەكراوە لە بواری شوناسی نەتەوەیی و بەم شێوەیە ناتوانن وەك شوناسی ڕاستەقینەی خۆیان تێپەڕی قوناخی دەوڵەت-نەتەوە ببن و بۆیە تووشی قەیرانی قووڵ دەبن لە بواری شوناسی نەتەوەیی كە تا ڕۆژی ئەمڕۆش نەیانتوانیوە لێ رزگار بن.

دوای ڕۆخانی دەسەڵاتی پاڵەوی لە ئێران و سەقامگیربوونی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی لەسەر گەلانی ئێران ، برینی قەیرانی شوناس دوو هێندە قووڵتر ببوو لە نێو كوردەلوڕەكان و ئەگەر لە سەردەمی پاڵەوییەكان شوناسی كوردەلوڕەكان تەنها كەوتبووە بەر پەلاماری شوناسی دەستكردی فارس ، بە هاتنی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی كوردەلوڕەكان كەوتنە بەر شەپۆلی دویەمی توانەوە (ئاسمیلاسیون) كە ئەویش شەپۆلی ئایدیاو شوناسی توندڕەوی ئایین زای شیعە بوو كە بە یەكجاری كۆمەڵگای كوردەلوڕەكانی بەرەو هەڵدێڕێكی مەترسیدار برد لە بواری شوناسی نەتەوەیی و تەنانەت وای لێكردن كە ئێستا بەشێكی هەرەزۆری جیلی نوێ كوردی لوڕ لە شوناسی ڕاستەقینەی خۆی هەڵبێت و هەوڵی ئەوە بدات جێگایەك و پێناسەیەك بۆ خۆی بدوزێتەوە لە نێو شوناسی نەتەوەكانی دراوسێ بەتایبەت شوناسی نەتەوەی فەرمی و سەردەست.

 

10- كوردی لوڕ و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی كورد

 

زیاتر لە چوارسەد ساڵ لەمەوبەر و بەرلەوەی هەر نەتەوەیەكی دیكە لە ناوچەكە (تەنانەت لە وڵاتی ئەورۆپیش)بیر لە بابەت و چەمكی " وڵات-نەتەوە " ( نەك دەوڵەت-نەتەوە) بكەن ، شەرەفخانی بەدلیسی كە یەكێك بووە لە وەزیرەكانی سەردەمی شاتەهماسبی سەفەویی و كاروباری هەموو ناوچە ڕۆژئاواییەكانی ئێرانی ڕێكخستووەو بۆخۆی خەڵكی شاری بەدلیس بووە لە باكووری كوردستان ، لە پەرتووكە بەنرخەكەی بە نێوی " شەرەفنامە" (مێژووی ماڵەمیرانی كورد) بناغەی چەمكی " وڵات-نەتەوە" دادەڕێژێت بۆ نەتەوەی كورد بە دیاری كردنی سنوور و خاكی كوردستان و نووسینی مێژووی ماڵەمیرانی كورد لە ناوچەكە.

هەرچەندە لە سەردەمی ژیانی ئەو هێشتا بابەت و چەمكی " دەوڵەت-نەتەوە " نەتەنها لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بگرە لە ئەوروپاش پێناسە نەكراوە بەڵام ئەو زۆر بە وردی و ڕێكوپێكی هەیكەل و قەبارەی نەتەوەیی كوردو سنوورەكانی خاكی كوردستان پێناسە دەكات لە چوارچێوەی چەمكی خاك(وڵات)-نەتەوە .بۆیە بەڕای نووسەری ئەم بابەتە بەخشینی نازناوێك وەك " باوكی نەتەوەیی كورد " بۆ ئەو جێگای خۆیەتی و مرۆڤ بە پشت بەستن بە نووسینەكانی شەرەفخان دەتوانێت ئیدعا بكات كە " بیروكەی وڵات-نەتەوە لە نێو كورد زۆر كۆنترە لە هەموو نەتەوەكانی ناوچەكە ".

دوای هێرشی سوپای موسڵمانەكان بۆسەر ئێران و خۆڕاگری درێژخایەنی كوردەلوڕەكان بۆ پاراستنی خاك و سامانیان لەكۆتاییداو بەزەبری زوور و شمشێر یان لە پێناو بەرژەوەندی ئایینی ئیسلامیان قبوڵ كرد وەك هەموو نەتەوەكانی دیكە لە ناوچەكەو لەئێران و بە تایبەت بەدوای زاڵبوونی بیرۆكەی شیعەگەری توندڕەو لە سەردەمی سەفەوییەكان لە ئێران و هاتنەئارای پەیمانی قەسری شیرین لە ساڵی 1639 ز لە نێوان سەفەوی و عوسمانی ، چارەنووسی كوردەلوڕەكان گۆڕانێكی زۆری بەسەرهات و ئاكاری گۆڕدرا و كۆمەڵگای كوردی لوڕ وەك بەشێك لە قەبارەی نەتەوەیی كورد تووشی دو دابڕانی سەرەكی ببوو لە نەتەوەو شوناسی ڕاستەقینەی خۆی.

یەكەم : كوردەلوڕەكان بوون بە شیعەو لەبواری ئایین زاوە دووركەوتن لە باقی پێكهاتەكانی نەتەوەی كوردو لە بواری ڕامیاری-ئیداری ڕوویان كردە ناوەندی سیاسەت و دەسەڵات لە ئێران .

دویەم :پێكهاتەی كوردەلوڕەكان كرا بە دوو لەت و لەتێكی لە سنووری دەسەڵاتی سەفەوییەكان و ئێران مایەوەو لەتێكی دیكەش كەوتە بن دەسەڵاتی عوسمانییەكان لە وڵاتی عیراق .ئەم لەت بوونە كاریگەری ڕاستەوخۆی بوو لەسەر چوونییەتی بەشداربوونی كوردەلوڕەكان لەهاوكێشە سیاسییەكانی داهاتوو بە تایبەت لە پەیوەندی لەگەڵ بابەتی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كوردو شوناسی ڕاستەقینەی خۆی.

ئەوبەشە لە كوردەلوڕەكان كەلە ژێر دەسەڵاتی سەفەوی مانەوە وەك پێشتر ئاماژەی پێكرا بە زۆر هۆكار بۆ وێنە وەك جیاوازی ئایین زا، كەوتنەژێر كاریگەری بیرۆكەی ئێرانچێتی و پان فارسیزم ، ناهەماهەنگی لە نێوان باقی پێكهاتەكانی نەتەوەی كورد لە ئێران لەگەڵ كوردی لوڕ و بە پێچەوانە، دوور بوون لە ناوەندی لەدایك بوونی ناسیونالیزمی سیاسی كوردی واتە " كۆماری كوردستان" لە مەهاباد،دابەش بوونی دەسەڵات لە وڵاتی ئێران لە نێوان بریتانیاو سۆڤییەتی كۆن ،سیاسەتەكانی دەسەڵاتەكانی پاڵەویی یەكەم و دویەم و كۆماری ئیسلامی لە پێناو ڕاكێشان و تواندنەوەی كوردە لوڕەكان لەنێو شوناسی فەرمی نەتەوەیی فارس و شوناسی ئایینی شیعە، ململانییەكانی نێوان دەسەڵاتەكانی سەفەوی و عوسمانی كە سەفەوییەكان توانیبویان كوردەلوڕەكان و باقی پێكهاتەكانی كورد لە نیوەی خوارووی زاگروس ڕاكێشن بەرەو لای خۆیان بەهۆكاری رامیاری،ئایین زایی ، ئابووری و ئیداری و سەربازی و ...هتد  و عوسمانییەكانیش پێكهاتەكانی كوردی سەرەوەی زاگروسیان ڕاكێشابوو بەرەولای خۆیان هەر بەو هۆیانەوەو زۆر هۆكاری دیكە كە لە دەرفەتی ئەم نووسینە نییە ، كوردەلوڕەكان تووشی قەیرانی قووڵی شوناس و چەواشەكاری لە جێگەوپێگەی نەتەوەیی ببوون و بۆیە نەك تەنها نەیانتوانی وەك پێویست لە چوارچێوەی هزر و بیری نەتەوەیی كورد جێگابگرن و بەشدار ببن لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان بە پێچەوانە زۆرجاریش بەكرێ گیران و بە كارهاتن دژ بە شوناسی نەتەوەیی و ڕاستەقینەی خۆیان و بەشداركران لە سەركوتی بزاڤی نەتەوەیی كوردلەئێران و ڕۆژهەڵاتی كوردستان.

بەشێكی دیكەی پێكهاتەی كوردەلوڕەكان كەوتنە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەكان و خاكی عیراق لە دوای ڕێكەوتننامەی قەسری شیرین یان زەهاو كە ئەمڕۆكە بە نێوی بێ بنەماو هەڵەی " كوردی فەیلی " ناوزەد كراون .

دانانی ناوی بی واتاو بێ بنەمای " فەیلی " لەسەر كوردەلوڕەكان لە عیراق خۆی یەكێك لەو فاكتەرو هۆكارانەیە كە بووەتە هۆی دابڕان و دووركەوتنی ئەم بەشە زۆرە لە نەتەوەی كورد لە شوناس و نەتەوەكەی . وشەی " فەیلی " وشەیەكی بێ مانا و بێ بنەمایە كە دیسان لەژێر كاریگەری وێژەو زمانی عەرەبی سەپێندراوە بەسەر شوناسی ئەم بەشە لە نەتەوەی كوردو ئەم وشەیە لەئەساسدا "پەهڵەیی"ە كە عەرەب كردوویانە بە "فەیلی" .وشەی فەیلی ناوی هیچ خێڵ یان هۆز یان شوێن یان ڕووداوێكی تایبەت و یان هیچ شتێكی دیكە لە دیموگرافیا و جوگرافیای نەتەوەی كوردو كوردستان نییەو بە هەڵەیەكی وێژەیی و زمانی لكێندراوە بەسەر كوردەلوڕەكان. تەنانەت ئەگەر بێت و وای دانێن كە وشەی " فەیلی " لە وشەی " پەهڵەیی " یەوە وەرگیرابێت و عەرەبەكان بە "فەیلی " بەكاریان هێنابێت ئەوكات دەبێت بڵەین : " كوردی پەهڵەیی " لە جیاتی " كوردی فەیلی" كە ئەمە لەڕاستی نزیكترە لەبەرئەوەی كە "پەهڵە" نێوی ناوچەیەكی گەورەو مێژووییە لە پارێزگای ئیلام لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان كە شاری "زەڕین ئاوا" ناوەندییەتی و ئەم ناوە دەگەڕێتەوە بۆ یەكێك لە پێكهاتەو زمانە كۆنە مێژووییەكانی نەتەوەی كورد لە باشووری زاگروس كە زمانیان " پەهڵەیی" یان " پەهڵەویی" بووەو پاشماوەی زمان شارستانییەتی گەورەی مادەكانن و لەولاوەش فارسەكانیش بۆ ئەوەی شوناسی ئەم زمان و مێژوویە بگۆڕن و بیكەن بە هی خۆیان بە زانابوون پێدەڵێن " فارسی باستان " یان "فارسی كۆن " لە نێو نووسراوەكانیان لەسەر مێژوو.!

كوردەلوڕەكانی ژێردەسەڵاتی عوسمانی و دەوڵەتە یەك لەدوای یەكەكانی عیراق هەرچەندە شیعە بوون لەبواری ئایین زاوە بەڵام بەزۆر هۆكار نەكەوتنە ژێركاریگەری دەسەڵاتی سەفەوی و دەوڵەتەكانی ئێران وەك ئەوانەی كە كەوتنە نێو سنوورەكانی ئێران .

كوردەلوڕەكان لە عیراق هەر لە شاری كوتەوە بگرە هەتا دەگاتە ناوچەكانی خانەقین و جلەولاو تەق تەق لەباشووری كوردستان هەبوونیان هەبووەو بە هۆی ئەوەیكە لە وڵاتی عیراق بوون بە دراوسێ نەتەوەی عەرەب و زمان و كولتوور و داب و نەریتێك كە زۆر جیاوازی هەبوو لە ئەوەی خۆیان ، بۆیە زۆر زۆر كەمتر توانەوە لە نێو كومەڵگای عەرەبی و هەرچەندە بەدرێژایی دەسەڵاتەكانی وڵاتی عیراق تووشی زۆر هێرش و پەلاماری جۆراجۆر ببون دیسان هەرخۆیان بە كورد زانی و بەشداری زۆریان كرد لە قوناخەكانی گەشەسەندنی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە عیراق .

كوردەلوڕەكان لە عیراق هەرچەندە لە نێو وڵاتێكی بە نێو عەرەبی و شوناسی عەرەب مابوون بەڵام بیۆكەی "پان عەرەبیزم " بە زۆر هۆكار نەیتوانی وەك بیرۆكەی پان ئێرانیزم كوردەلوڕەكان ئەنتیگرەی خۆی بكات و كوردەلوڕەكان بە هۆی دووربوون لە ناوەندی ئێرانچێتی و پان فارسیزم لە بواری جوگرافییەوەو سەركوت كران لەژێرناوی " كوردبوون و بە ڕەگەز ئاری بوون " لە لایەن دەسەڵاتی عەربی شۆڤینی دەرفەتی ئەوەیان هەبوو كە زیاتر بیر لە شوناسی ڕاستەقینەی خۆیان واتە كورد بوون بكەن و هەرچەندە بەشێكی زۆریان لە ناوەندی دەسەڵاتی دەوڵەتێكی بە شوناس عەرەبی نیشتەجێ ببوون بەڵام هەموو كات هزر و بیریان لای شوناسی كوردبوون و ناوەندی سیاسی و ناسیونالیزمی كوردی بوو لە عیراق بۆیە دەبینین كە كوردەلوڕەكان لە عیراق لە هەموو ئاستێك بەشداریان كردووە لە بزاڤی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە پێناو دامەزراندنی كیانی كوردی و هەزینەیەكی زۆریان داوە لەم ڕێگایە.

 

 11- كوردی لوڕ و هێزە سیاسییەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان

 

بزاڤی ڕزگاریخوازی گەلی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان دەبێت خەسارناسی بكرێت زۆر بە جددی و بێ لایەنانەو دوور لەهەر چەشنە بیرۆكەیەكی تەسكی حیزبی و ئەمە ئەركی زانایان و پسپۆڕانی سیاسی و لێكۆلینەرە بێ لایەكانی نەتەوەی كوردە.

هەرچەندە بزاڤی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان لەسەردەمی مودێرنیتەو لەسەر ئەساسی تیورییەكی ناسیونالیستی پێشكەوتوو لەو كاتەدا پێ نایە سەرەتای خۆی و گەیشتە لووتكەی خۆی لەكاتی دامەزڕاندنی كۆماری كوردستان و توانی لەماوەیەكی كورت بونیادی بیرۆكەی ناسیونالیزمی كوردی دابڕێژێت و پێشەنگ بێت بۆ بەشەكانی دیكەی كوردستان لەچەشن و مودێلی بیركردنەوە لە پاشەڕۆژ و داهاتووی خۆیان  بەڵام نەیتوانی ئاواتە درێژخایەنەكانی نەتەوەی كورد لەڕۆژهەڵاتی كوردستان بێنێتە دی بەهۆی كەم بوونی تەمەنی و ماوەی ژیانی .

لێرەدا مەبەست ئاماژەكردن بە ڕەهەندە پۆزەتیڤ یان نیگەتیڤەكانی كوردستان نییە بەڵكو مەبەست تیشك خستنە سەر خاڵێكی گرینگە كە ئەویش ئەوەیە كە "شەپۆلەكانی دامەزراندنی كۆماری كوردستان زۆر كورت بوون و نەیانتوانی سنوورەكانی ناوچەی موكریان ببەزێنن لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان" بۆیە لە پەیوەندی لەگەڵ بابەتی پێكهاتەی كوردەلوڕەكان كە هەڵكەوتیان زیاتر لە 500 كم خوارتر و دوورتر بوو لە ناوەندی كۆماری كوردستان ، ڕەنگە لەو كاتەدا هیچ دەنگویەكیش نەگەیشتبێتە گوێ كۆمەڵگای كوردی لوڕ و ناوچە لوڕ نشینەكان سەبارەد بە كۆماری كوردستان .

بزاڤی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد و تەكوینی نەتەوەیی گەلی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان فراز و نشێوی زۆری بەخۆە بینی لە دوای نەمانی كۆماری كوردستان و قوناخ لە دوای قوناخ زیاتر تووشی چەند دەستەیی و پەرتەوازەیی ببوو بەتایبەت دوای هاتنی بیرۆكەی چەپ لە ناوەندەوە بۆ ناوچەكوردنشینەكان چەند دەستەیی و دووركەوتنەوە لە یەكتر زیاتر كۆمەڵگای یەكدەستی كوردی تووشی خەسار كردو بوو بە هۆی بە لاریدا چوونی بزاڤی نەتەوەیی و لە دەست چوونی دەرفەتە مێژووییەكان لەبەردەم نەتەوەی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان.

كوردەلوڕەكانیش هەروەكو باقی پێكهاتەكانی نەتەوەی كورد تووشی پەتای بزاڤی بە ڕواڵەت چەپ ببوون و زیاتر لە نێو بیرۆكەی پشت بەستوو بە ناوەندی سیاسەت لە ئێران توانەوەو  دوور مانەوە لە چەمكی نەتەوەیی كورد بوون.ئەو هێزە سیاسیانەی كە لەدوای كۆماری كوردستان و لە بن كاریگەری بیرۆكەی چەپ لەدایك ببوون ئەوەندە چوونە نێو قوڵایی  تیوری چەپ و خەریكی ئایدیای هاوردە ببوون كە وردە وردە ئیجماعی كۆمەڵگای كوردیان هەڵوەشاندو لە سەردەمێك كە كاتی لە دایكبوونی میللەتان و دەوڵەتە نەتەوەییەكان بوو و دەبوایە بیری نەتەوەیی و گەیشتن بە دەسەڵاتی نەتەوەیی بكەنە بژاردەی یەكەمی خۆیان ، هەموو ئاواتەكانی نەتەوەی كوردیان فەوتاند و دواخر هەموویان ئاوارەو دەربەدەری وڵاتانی دەوروپشت ببوون.

خەریك بوون بە بابەت و ئایدیای چەپ ئەویش لە نێو كۆمەڵگایەكی تاسەر ئێسقان فیوداڵ و پێش نەكەوتوو و سونەتی و غافڵ بوون لە ڕاستییەكانی سەردەم و پێداویستییە سەرەكییەكانی نەتەوەی كورد لەو سەردەمەدا وای لە هێزە سیاسیەكانی كورد كرد كە نە تەنها بیر لە لكاندنی پێكهاتەی كوردی لوڕ نەكەن بە بزاڤی نەتەوەیی كورد بەڵكو بەشێكی زۆر لەم هێزە سیاسیانە ئەم پرسیارە سەیر و سەمەرەیان خۆڵقاند كە ئاخۆ ؛ " لوڕ كوردن ؟!"

هەرچەندە ڕۆناكبیران و نۆخبەكانی پێكهاتەی كوردی لوڕیش بێتاوان نەبوون و نین لەمەڕ دوور كەوتنەوەی هەمە چەشنەی كوردی لوڕ لە نەتەوەو شوناسی ڕاستەقینەی خۆی بەڵام هێزە سیاسییەكان و بەشێك لە نۆخبەی سیاسی و ڕۆناكبیرانی بیر سەقەتی كورد و چەشنی سیاسەت و كەم تەرخەمی و كرداری نەشیاوی حیزبە سیاسییەكوردییەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان كاریگەری یەكجار نیگەتیڤی بوو لەسەر پرۆسەی ئەنتیگراسیون و لكاندنی پێكهاتەی كوردی لوڕ بە نەتەوەی كوردو بەشداربوونیان لە بزاڤی ڕزگاریخوازی كورد لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی كوردستان . ئەمە سەرەرای هەوڵ و تێكوشانی سیستماتی دەوڵەتە یەك لە دوای یەكەكان لە ئێرانە كە بە هەموو تواناو هێزی فكری و سیاسی و سەربازی و ئابووری خۆیان هەوڵیاندا تا جگە لە دوورخستنەوەی كوردەلوڕەكان لە نەتەوەی كورد،شوناسی لوڕ بوونەوەكەشیان بگۆڕن و پێناسەیەكی دیكەی پێبدەن و بیانكەن بە فارس .

هێزە سیاسیەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان كە خۆیان بە پێشەنگی بزاڤی كورد دەزانن لە ئێران هێشتا بە باشی لەم ڕاستیە تێنەگەیشتوون كە لەسەدا هەفتای (70%) نەتەوەی كورد و كوردستان لەبواری دیموگرافی و جوگرافی دانیشتووی ناوچەكانی باشووری ڕۆژهەڵاتی كوردستانن و لەم ڕێژەیەش لە سەدا پەنجای (50%) كوردی لوڕن .

چەواشەكارییەكانی دەوڵەتە ناوەندییەكان لەئێران هەرلە سەردەمی سیستەمی پاشایەتی پاڵەوی هەتاكو سەردەمی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی وای لە هێزە سیاسییەكانی كوردی ڕۆژهەڵاتی كوردستان كردووە كە پێناسە بكرێن وەك هێزی سیاسی كۆمەڵگایەكی بە ئایین زا سونی و بە ڕكابەری بەشی كوردی شیعە لە قەڵەم بدرێن و لە لایەكی دیكەوە سیاسەت و كردەوەو شێوازی ڕێكخستن و بەڕێوەبەری لە چارت و پێكهاتەی حیزبەكانیش بە شێوازێك بووە كە بە نەخوازراو بوونەتە تەواوكەری ئەم سیاسەتەو بەو شێوەیە دەستی هێزە سیاسییەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان كورت كراوە لە گەیشتن بە ناوچەكانی خوارووی ڕۆژهەڵاتی كوردستان و ناوچەی كوردەلوڕەكان ، بۆیە ئەم مەسەلەیە  ڕەغبەت و مەیلی بەشداربوون لە بزاڤی كوردی و هەستی كوردبوونی لاواز كردووە لە لای كوردی شیعە بە گشتی و كوردی لوڕ بە تایبەتی لە رۆژهەڵاتی كوردستان .

جیاواز لە سیاسەتەكانی دەسەڵاتی ناوەندی بۆ دابڕینی كوردەلوڕەكان لە هەیكەلی نەتەوەیی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان و ڕۆلی نیگەتیڤی هێز و حیزبە سیاسییەكانی سەر بە نەتەوەی سەردەست لە بە لاڕێ بردن و دوورخستنەوەی كوردەلوڕەكان لە شوناسی سەرەكی و ڕاستەقینەی كوردیان ، زۆر فاكتەر و چەمكی خراب و زیانبار لە لای هێزە سیاسییە كوردییەكانی ڕۆژهەڵات وەكو : " ناوچەگەرایی ، دووركەوتنەوە لە هزر و بیری ڕاستەقینەی نەتەوەیی ، ناشارەزایی لە چوونییەتی گەیاندن و شێوازی پەرەپێدان بە تێكوشانی نەتەوەیی  لە نێو كوردە لوڕەكان ، لۆكالیزە نەكردنی بیری نەتەوەیی كوردی لە لای كوردی لوڕ ، ململانی نێو حیزبی و نێوان حیزبی ، تەسك كردنی ئایدیای ناسیونالیزمی كوردی لە ناوچە كوردییە سوننە نشینەكان ، بوون بە پاشكۆی هێزە سیاسییەكانی سەر بە نەتەوەی سەردەست و ناوەند ، ناشاڕەزا بوون لە دیموگرافی و جوگرافیای ڕاستەقینەی نەتەوەی كوردو كوردستان ، پێشكەوتنی چەمكی شۆڤینی پێكهاتەی كوردی سۆران لە نێو قەبارەو دەسەڵاتی حیزبی (بەو مانایە كە هەموو پێكهاتەیەكی كورد دەبێ بێنە ژێر چەتری دەسەڵاتی پێكهاتەی كوردی سۆران و كوردی زاراوەی سۆرانی ) ، نەبوونی ستراتیژی نەتەوەیی و تێنەگەیشتن لە گرینگی بابەتی ژیوپۆلیتیكی كوردستان، داخستنی دەرگاو ڕێگاكانی دەسەڵات و بەڕێوەبەرایەتی حیزبی لە ڕووی كوردەلوڕەكان، بێ باوەری بە كوردەلوڕەكان یان كوردە شیعەكان بە نیسبەت بابەتی نەتەوەیی لای سەركردایەتی پارتە كوردییەكان ، ترس لە بە پێشەنگ بوونی كوردەلوڕەكان لە بزاڤی ڕزگاریخوازی نەتەوی كورد ، كەوتنە ژێر كاریگەری ئایین زای سوننە (هەرچەندە حیزبەكان نكۆڵی لەم مەسەلەیە دەكەن بەڵام هەلومەرجی ئێستای هێزە سیاسییەكان و بزاڤی ڕزگاریخوازی كورد لە ڕۆژهەڵات ئەم ئیدعایە دەسەڵمێنێت ) و زۆر فاكتەری دیكە بوونە بە هۆكاری ئەوەیكە كوردەلوڕەكان نەتوانن بەشدار بن لە پێشخستن و ڕێكخستنی هەیكەلی نەتەوەیی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان و ڕۆژ بە ڕۆژ دوور بكەونەوە لە شوناسی كوردی خۆیان.

هەرچەندە كوردەلوڕەكان وەك تاك یان گروپی بچووك بەشداریان كردووە لە هەموو قۆناخەكانی شۆڕشی نەتەوەیی كوردی لە ڕۆژهەڵات و باشووری كوردستان بەڵام تا ئێستاش كۆی پێكهاتەی كوردی لوڕ هەموو تواناو هێزی جەماوەری ،ئابووری ، سیاسی ، هزری و...خۆیان نەخستووتە گەڕ بۆ تێكەڵبوونێكی هەمە لایەنە لەنێو بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كوردو بڕیاری یەكلاكەرەوەیان نەداوە لەم بوارەدا .

 

12- بۆچوون و پێناسەكانی ئێستای كۆمەڵگای كوردی لوڕ سەبارەد بە شوناسی نەتەوەیی 

 

هەرچەندە پێشتر ئاماژە درا بەوەی كە بابەتی شوناس لەنێو كوردەلوڕەكان چون پێناسە كراوە بەڵام لێرەدا بە ریزبەند تیشك دەخرێتە سەر ئەو چەشنە بۆچوونانەی كە هەیە لە لای كوردەلوڕەكان سەبارەد بە بابەتی شوناسی نەتەوەیی لوڕ .

بەرلەوەی بچینە ناو ئەم باسە دیسان دوپاتی دەكەمەوە كە ئەو شوناسەی پێناسە كراوە لای كوردەلوڕەكان لەبن كاریگەری ڕاستەوخۆی بیرۆكەی ئێرانچێتی هاتووتە ئاراوەو بە شێوازێكی گشتی ڕەنگدانەوەی ئەم فاكتەرانەی خوارەوەیە :

1) دەركەوتنی زۆر كەسایەتی بەناو بانگ لە ناوچە لوڕنشینەكاندا لەبواری تیوریزە كردنی بیرۆكەی پان ئێرانیزم.

2) نزیك بوون و هەڵكەوتی ناوچەی پارس (فارس ) و شاری مێژوویی پەرس پۆلیس (تەختی جەمشید) و گۆرٍی كورەشی هەخامەنیش لە ناوچەلوڕنشینەكاندا.

3) دەركەوتنی زۆر شاعیر و نووسەر و مێژوونووس لەم ناوچەیە كە لە هەموو بوارەكاندا پەرەیان داوە بە بیرۆكەی ئێرانی بوون و ئێرانچێتی.

4) كوردەلوڕەكان بە درێژایی مێژووی ئێران خاكی ئێرانیان پاراستووە لەبەرانبەر  هێرشی دەرەكی و بیری جودایی خوازی ناوخۆیی كە بابەتە هۆكار بووە لەوەیكە كوردی لوڕ خۆی بە خاوەنی سەرەكی وڵاتی ئێران بزانێت.

5) سیاسەتی دەسەڵاتەناوەندییەكان لە ئێران لە هەموو ڕەهەندەكانەوە لە پێناو ڕاگرتن و تواندنەوەی پێكهاتەی كوردی لوڕ لە نێو شوناسی سەردەست واتە فارس بوون . ئەم مەسەلەیە بە تایبەت لەپاش نەمانی دەسەڵاتی قەجەرەكان و هاتنەسەركاری دەسەڵاتی پاڵەوی زیاتر بەرچاوە (تەنانەت محەمەدڕەزا شای پاڵەوی بوو بە زاوای كوردەلوڕە بەختیارییەكان بۆ زیاتر نزیك كردنەوەو بەهرەمەندبوون لە پاڵپشتی كوردەلوڕەكان لە خۆی و دەسەڵاتەكەی ).

6) بابەتی ئایینی و ئایین زایی . بەحوكمی ئەوەیكە پاش هاتنی ئایینی ئیسلام كوردەلوڕەكان كران بە موسڵمانی شیعە بەزۆر هۆكار و بەتایبەت لەسەردەمی دەسەڵاتی سەفەوییەكان وناوەندەكانی دەسەڵات توانیان كەڵكی زۆر وەربگرن لە پێناو پاراستن و درێژە پێدانی دەسەڵاتیان و زیاتر تواندنەوەی كوردەلوڕەكان لەنێو سیستەم و بیری نەتەوەیی سەردەست لە ئێران.ئەم فاكتەرە بە تایبەت لەسەردەمی حوكمڕانی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی گورزی كوشندەی دا لە هەیكەلی شوناسی ڕاستەقینەی كوردەلوڕەكان لەبەر ئەوەی سەردەمی كۆماری ئیسلامی بیرۆكەی فراوانخوازی پان ئێرانیزم تیكەڵ كرا لەگەڵ بیرۆكەی توندڕەو و فراوانخوازی شیعەگەری لە ئێران و بیرۆكەیەكی نوێ خوڵقێندرا كە مرۆڤ دەتوانێت ناوزەدی بكات بە بیرۆكەی " پان شیعە-ئێرانیزم " . كوردەلوڕەكانیش لەبەر ئەوەی خۆیان دەبینی لەم پێناسەیە لە هەردولاوە بۆیە زیاتر لە هەركات لەنێو شوناسی فەرمی ئایینی –نەتەوەیی زاڵ توانەوەو كەوتنە خزمەتی بەرژەوەندییەكانی دەسەڵات و شوناسی سەردەست و هێندەی دیكە دوورمانەوە لە پێكهاتەی ڕاستەقینەی نەتەوەییان واتە كورد بوون.لێرەدا تیشك دەخرێتەسەر ئەو بۆچوونانەی كە لە نێو كومەڵگای كوردەلوڕەكان هەیە سەبارەد بە بابەتی شوناسی نەتەوەییان :

بیرۆكەی یەكەم : زۆرینەی كوردەلوڕەكان خۆیان بە ئێرانی دەزانن واتە دەڵین لوڕ ئێرانیەو ئەم شوناسەیان هەڵبژاردووە وەك شوناسی نەتەوەیی خۆیان و قەومییەتی لوڕییان وەك شوناسی پلە دویەم دەبینن و دەڵێن " ئێمە ئێراین و لوڕین " واتە شوناسی ئێرانی بوون لەپێش شوناسی لوڕبوونەویان بەكار دەهێنن.

بیرۆكەی دوویەم : ئەم بیرۆكەیە بەتایبەت لەدوای پەرەسەندنی مودێرنیزم بە شێوازێكی جددی تر خۆی نواندووە لەناو كۆمەڵگای كوردەلوڕەكان و بە كرانەوەی دەرگای دونیای پەیوەندییەكان (سەردەمی پەیوەندییەكان)بەڕووی كوردی لوڕ و ئاشنابوونی جیلی نوێ لەگەڵ ئامرازی پەیوەندی و زۆر چەمكی جۆراجۆر وەك بابەتی " ناسیونالیزم و نەتەوە " بەرچاوتر دیارە و ئەمەیە كە كوردەلوڕەكان خۆیان بەنەتەوەیەكی سەربەخۆ دەزانن و بیر لە پێكهێنان و دامەزڕاندنی نەتەوەی لوڕ و هەرێمی لوڕستان دەكەن لە چوارچێوەی جوگرافی ئێران .

بیرۆكەی سێیەم : هەرچەندە ئەم بیرۆكەیە مێژوویەكی دوور و درێژی هەیەو زۆر بەڵگەنامەی مێژووییش هەیە بۆ سەڵماندنی بەڵام بە زۆر هۆكار نەیتوانیوە وەك پێویست پەرە بستێنێت و گەشە بكات كە ئەمەش بیرۆكەی كورد بوونی لوڕەكانە، هەرچەندە لەمێژداو لە نێو باقی پێكهاتەكانی نەتەوەی كورد ، پێكهاتەی كوردی لوڕ وەك بەشێكی هەرە سەرەكی نەتەوەی كورد لەقەڵەم دراوەتەوە بەڵام چەمكی خۆ بە كورد زانین لای كوردەلوڕەكان نەیتوانیوە زۆرینەی پێكهاتەی كوردی لوڕ بگرێتەبەر و ئەم بیرۆكەیە (كوردبوون)هاوشانی بیرۆكەی دوویەم و بە تایبەت بە تێپەڕ بە سەدەی بیست و یەكەم خەریكە زیاتر گەشە دەكات .

بیرۆكەی چوارەم : ئەو بووچوونەیە كە ڕەگ و ڕیشەی كوردی لوڕ و فارس بە یەكێك دەزانێت و كوردەلوڕەكان و فارسەكان وەكو دوو پێكهاتە لەیەك نەتەوە دەبینێت كە پێناسەی ئەو نەتەوەش هەمان پێناسەی شوناسی زاڵ و باڵای ئێرانی و فارس بوونە .

لێرەدا پێویستە بگوترێت كە كوردەلوڕەكان هیچكات خۆیان بە فارس نەبینیوەو پێناسەی ئێرانی بوون لای كوردەلوڕەكان بەواتای فارس بوونیان نییەو چەواشەكارییەكانی تیوریسییەنەكانی سەربە شوناسی سەردەست و فەرمی وایكردووە كەلای خەڵكی دیكە وابیر بكرێت كە كاتێك كوردەلوڕەكان دەڵێن ئێرانین ئەمە بەواتای فارس بوونە.

زۆرجار دەبیندرێت كە كوردەلوڕەكان دەڵێن : فارسەكان لە ئێمەن و زمان و وێژەو فولكلور و ...فارسی سەردەست لە هی لوڕ وەرگیراوە كە ئەم بۆچوونە بە زۆر هۆكاری مێژوویی و كۆمەڵناسی و ...زۆر لە ڕاستی نزیكترە تا ئەوەیكە بگوترێت لوڕ بەشێكن لە فارس.

 

13- دەرفەت و پرسیارەكان :

 

ئەوەیكە كوردەلوڕەكان لەداهاتووداو لەكاتی هەرچەشنە گۆڕانێكی ڕامیاری –جوگرافی لە ئێران چون بیر لە چارەنووس و پاشەڕۆژی خۆیان بكەن پەیوەندی هەیە بە زۆر فاكتەرەوە كە پێش گەیشتنی كاتی بڕیاردانیان بە تایبەت لە بواری شوناس و چارەنووسی نەتەوەییان بەرەو چ ئاراستەیەكیان دەبات.

وەكو دەزانین لە پێناسەیەكی گشتی و كورت " هەر نەتەوە یان خەڵكێك لە كاتی بڕیاردان لەسەر بابەتێكی ستراتیژی بە گوێرەی بەرژەوەندییە ستراتیژییە درێژماوەكانی خۆی بیردەكات لە چەشنی بڕیارەكەی. بابەتی پێكهاتەی كوردی لوڕ و خاكی ناوچەلوڕنشینەكان بابەتێكی ستراتیژییە بۆنەتەوەی كوردو وڵاتی كوردستان بە گشتی و خودی كوردەلوڕەكان بەتایبەتی و پێویستە بە عەقڵییەتێكی مودێڕن و سەردەمی و ستراتیژی بیری لێبكرێت و پیلانی بۆ دابڕێژێت.

جا لێرەدا ئەم پرسیارە دیتە ئاراوە كە بەرژەوەندییە ستراتیژییەكان چین بۆ پێكهاتەی كوردی لوڕ لە هەموو بوارەكانداو بە تایبەت لە بواری شوناسی نەتەوەیی و بزاڤی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان چون دەتوانێت بە پێناسەكردنێكی ڕاستەقینەو دروست لەم بەرژەوەندیانەو فۆرموڵەكردنیان ، میكانیزمێكی گونجاو و كاریگەر دیاری بكات لەپێناو پراكتیزەو بە كردار كردنیان ؟

بەرلە هەر شتێك و لە پێناو گەیشتن بە پێناسەیەكی ڕاستەقینە لە بەرژەوەندییەكانی پێكهاتەی كوردی لوڕ دەبێت بیر لەو بەرژەوەندیانەوە بكرێت كە بە گەڕانەوەو ئەنتیگرە بوونی پێكهاتەی كوردەلوڕەكان عایدی هەموو نەتەوەی كوردو بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان دەبێت بۆیە زەق كردنی ئەم پرسیارە سەرەكی و گشتیانەی خوارەوە گرینگی زۆریان هەیە بۆ هەنگاو هەڵگرتن بەرەو پیلان داڕشتنەوەو پێشبردنی قوناخەكانی لۆكالیزە كردنی تێكوشانی ڕزگاریخوازی لە ژێر چەتری چەمكی نەتەوایەتی كوردی لەنێو پێكهاتەی كوردی لوڕ و ناوچەلوڕنشینەكاندا ؛

1) گرینگی قەبارەی دیموگرافی و ژیوپولیتیكی پێكهاتەی كوردی لوڕ چییە بۆ پێشبردنی ڕەهەندەكانی بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان بە تایبەتی  و لە ئێران بەگشتی ؟

2) ئەو فاكتەر و كاراكتەرانە چین كە دەتوانن پێكهاتەی كوردی لوڕ ڕابكێشن بەرەو شوناسی نەتەوەیی ڕاستەقینەی خۆیان واتە شوناسی نەتەوەیی كوردی ؟

3) بەرژەوەندییەكانی وەرگرتنی شوناسی باڵای نەتەوەیی كوردی چین بۆ پێكهاتەی كوردەلوڕەكان ؟

4) بەرژەوەندییە ستراتیژییەكانی پێكهاتەی كوردی لوڕ چین لە هەموو بوارەكاندا ؟

5) كەموكوڕییەكانی بزوتنەوەی نەتەوەیی كورد و پارتە سیاسییەكانی كوردی لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان و تەنانەت لە باشووری كوردستان چی بووە لە پەیوەندی بە بابەتی بایەخدان بە بەشداركردنی كوردەلوڕەكان لە جەرگەی خەباتی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی كوردی ؟

6) هزر و بیر و شوناسی نەتەوەیی كوردی چون و بە چ شێوەیەك دەتوانێت ببێتە جێگری (ئەلتەرناتیڤی ) بیرۆكەی پان ئێرانیزم و شوناسی فارسی لەسەرپێكهاتەی كوردەلوڕەكان؟

7) خاڵە ستراتیژییە هاوبەشەكان چین لەهەموو بوارەكاندا لەنێوان پێكهاتەی كوردی لوڕ لەگەڵ باقی پێكهاتەكانی نەتەوەی كورد؟

8) كام فۆموڵی سیاسی – ڕێكخراوەیی یان چەشنی ڕێكخستن گونجاوترە بۆ بەشداركردنی پێكهاتەی لوڕ لە بزاڤی نەتەوەیی كورد؟

9) ئەگەر هاتو پێكهاتەی كوردی لوڕ لەداهاتوودا بیر لە پاشەڕۆژ و چارەنووسێكی جیاوازی كرد بە نیسبەت شوناسی نەتەوەیی و سیاسی كوردی ، چی بكرێت كە پێكهاتەی كوردی لوڕ وەكو تا ئێستا زۆرجار ڕوویداوە بە لانیكەم نەبێتە ئاستەنگ لەبەردەم بزاڤی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كوردو دژایەتیی نەكات و نەكەوێتە خزمەتی سیاسەت و ئامانجەكانی دەسەڵات و شوناسی سەردەست ؟

10) ئایا هەیكەلی نەتەوەیی نەتەوەی كوردو ژیوپۆلیتیكی كوردستان كەم ئەندام نابێت بە بێ پێكهاتەی كوردەلوڕەكان ؟

11) بەربەست و ئاستەنگەكان چین لەبەردەم پرۆژەو پرۆسەی ئەنتیگراسیونی پێكهاتەی كوردەلوڕەكان لەنێو شوناسی نەتەوەیی كوردی و بەشداربوونیان لە بزاڤی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد؟

هەرچەندە دەكرێت زۆر پرسیاری دیكەش هێنایە ئاراوە بەڵام وەڵامدانەوەیەكی ڕاستەقینە بە پرسیارەكانی سەرەوە دەتوانێت ئاسۆ و پاشەڕۆژی بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان و ئاراستەی بریاری كوردەلوڕكان سەبارەد بە پرسی شوناسی نەتەوەییان ڕوونتر بكاتەوە بۆمان .

بە حوكمی ئەوەیكە پێكهاتەی كوردی لوڕ لەبواری ژیوپۆلیتیكەوە پەیوەندی ڕاستەوخۆی هەیە لەگەڵ دووبەش لە قەبارەی گشتی ژیوپۆلیتیكی كوردستان و پێكهاتە سیاسیەكانی كوردستان واتە :

یەكەم – ڕۆژهەڵاتی كوردستان و پارتە سیاسیەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان و بزاڤی نەتەوەیی كورد لە ئێران.

دویەم – باشووری كوردستان و دەسەڵاتی حكومەتی هەرێمی كوردستان.

بۆیە ئەركی سەرەكی و بنەڕەتی دەكەوێتە ئەستۆی ئەم دوو بەشە لە پێكهاتەی گشتی سیاسی-نەتەوەیی نەتەوەی كورد لە پێناو كار كردن بۆ لكاندنەوەی دوبارەی كوردەلوڕەكان بە هەیكەلی نەتەوەیی كورد و وڵاتی كوردستان. هەرچەندە بەشەكانی دیكەی نەتەوەی كورد لە باكوور و ڕۆژئاوای كوردستانیش دەتوانن تێبكوشن لەپێناو ڕاكێشانی كوردەلوڕەكان بەرەو نەتەوەو شوناسی كوردی بە شێوازی ناڕاستەوخۆ و بە كەڵك وەرگرتن لە ئامرازەكانی خۆگەیاندن وەك ڕاگەیاندنەكان و...هتد.

ئەگەر ویستێكی جددی و دڵسۆزانە ببێت لای پێشەنگ و بەڕێوەبەرانی بزاڤی نەتەوەیی كوردی ئەوا زۆر دەرفەت و مەجال هەن كە دەكرێت بە پرۆسەیەكی پلانڕێژی كراو كار بگرێت لەسەر پۆتانسییەلەكانی پێكهاتەی كوردی لوڕ بۆ بەشداركردنیان لە بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی كوردی وبڕیاردانیان لە چەشنی شوناسی نەتەوەییەوە.بۆ وێنە تیشك دەخرێتە سەر ئەم فاكتەرو دەرفەتانەی خوارەوە:

1. هەڵكەوت و دیموگرافی و ژیوپۆلیتكی كوردەلوڕەكان پەیوەندییەكی نەپچڕاو و ڕاستەوخۆی هەیە بە باقی دیموگرافیاو خاكی كوردستان.

2. كولتوور و داب و نەریت و هونەر و موسیقاو زمان و زاراوەو وێژەی كوردەلوڕەكان بەشێكی سەرەكی و هاوبەشە لەگەڵ پێكهاتەكانی دیكەی نەتەوەی كورد.

3. مێژووی دوور و درێژ و چەند هەزار ساڵەی هاوبەشی دانیشتوانی زاگروس و توروس خاڵێكی سەرەكییە بۆ پێناسەكردنی شوناسێكی هاوبەش بۆ دانیشتوانی ئەم زێدە فراوانە.

4. هەبوونی زۆر بەڵگەنامەی مێژوویی ، ڕامیاری و مرۆیی بۆ سەڵماندنی شوناسی ڕاستەقینەی كوردەلوڕكان.

5. هەبوونی هەستی برایەتی و یەكبوون و هاوڕیشە بوون لەگەڵ باقی پێكهاتەكانی نەتەوەی كورد لە نێو كوردەلوڕەكان.

6. هەبوونی هزر و بیری ڕزگاریخوازی و ملكەچ نەبوونی كوردەلوڕەكان بەرانبەر بە داگیركەری ناوەكی و دەرەكی.

7. بەشداربوونی ڕێژەیی كوردەلوڕەكان لە مێژووی سیاسی و هەنووكەیی خەباتی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی كوردی و دامەزڕاندنی زۆر ڕێكخراوەو تەنانەت حیزبی كوردی لەلایەن كەسایەتیە كوردەلوڕەكان لە وڵاتی عیراق و باشووری كوردستان و هەبوونی ویستی ناسیونالیستی و نەتەوەیی كوردی لای بەشێكی بەرچاو لە جیلی نوێ و ڕوناكبیرانی كوردی لوڕ ، دەتوانێت هۆكار بێت بۆ هاندانی كوردەلوڕەكان لەپێناو لكاندنەوەیان بە هەیكەلی نەتەوەیی-جوگرافی كوردستان.

8. دەركەوتن و لەدایك بوونی ئایینی كوردی و ڕەسەنی یاری لەنێو جوگرافیاو پێكهاتەی كوردەلوڕەكان كەئێستاكە پەیڕەوی زۆری هەیەو وەك ئایینی كوردی دەناسرێت لەزۆر ناوچە لە هەرچواربەشی كوردستان.ئایینی یاری دەتوانێت فاكتەرێكی بەهێز بێت لە ڕاكێشانی بەشێكی زۆر لە پێكهاتەی كوردی لوڕ بۆ داوێنی شوناسی كوردی .

9. هەبوونی پێكهاتەی كوردی لوڕ لەهەردوولای سنووری دەستكردی نێوان وڵاتی ئێران و عیراق واتە هەرلە باشووری عیراقەوە(شاری كوت )بگرە هەتا دەگاتە ناوچەكانی شارەزوور لە باشووری كوردستان و لەدیوی ڕۆژهەڵاتیش هەرلە باكووری پارێزگای خوزستانەوە هەتا دەگاتە قەسری شیرین و ناوچەسنوورییەكانی پارێزگای كرماشان لەگەڵ باشووری  كوردستان ، كە ئەم مەسەلەیە خاڵێكی زۆرگرینگە لە پەرەپێدانی خەباتی نەتەوەیی و پتەوكردنی پەیوەندییە سەرەكییەكان لەبواری ڕێكخستنی شوناسی كوردی لەناو پێكهاتەی كوردی لوڕ.

10. ئەو خاڵە هاوبەشانەی كە پێكهاتەی كوردی لوڕ هەیەتی لە هەموو بوارەكانی ژیان و زمان و كولتوور و موسیقاو هونەرو ...هتد لەگەڵ باقی پێكهاتەكانی نەتەوەی كورد ، كوردی لوڕ نییەتی لەگەڵ هیچكام لە نەتەوەكانی دیكەی دەوروپشتی وەك ؛ عەرەب ، فارس ، بەلووچ و...و ئەمە خۆی پیشاندەری ئەوەیە كە كوردەلوڕەكان بەشێكی ڕەسەنن لە نەتەوەی كورد .

 

14- پیشنیارەكان :

 

لەبەر ئەوەی هەڵكەوتی پێكهاتەی كوردەلوڕەكان كەوتووتە ناو جوگرافیاو سنووری سیاسی هەردوو وڵاتی ئێران و عیراق و باشووری كوردستان بۆیە پیشنیارەكان لەپێناو تێكوشان بۆ لكاندنەوەی ڕامیاری-نەتەوەیی-جوگرافی كوردەلوڕەكان بە قەبارەی گشتی نەتەوەی كوردو وڵاتی كوردستان پۆلێن دەكرێن بە دوو بەشەوە كە لێرەدا ئاماژەیان پێدەدرێت؛

یەكەم : پیشنیارەكان بۆ ڕێكخراوە سیاسی و مەدەنییەكان و حیزبەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان.

-بڕیاردانی ڕەهای فیكری و ئایدولوژی و سیاسی و ڕێكخراوەیی لەسەر ئەوەیكە پێكهاتەی كوردی لوڕ و جوگرافیای ناوچەلوڕنشینەكان بەشێكی هەرەسەرەكی لەنەتەوەی كوردو وڵاتی كوردستانن و هەرچەشنە دوودڵییەك لەم بوارەدا لای خۆیان نەهێلن.

-لە نووسراوەو بڵاوكراوەکان و پەرتووك و...هتد كە دەنووسرێت و دەردەچێت لەسەر وڵاتی كوردستان و نەتەوەی كوردو شوناسی كوردی ، ئاماژە بدرێت بە كوردەلوڕەكانیش .

-لەكاتی ئاماژەدان یان ناوبردنی " لوڕەكان " لە وشەی " كوردی لوڕ " كەڵك وەربگیرێت هەروەك (كوردی سۆران، كوردی كرمانج ، كوردی زازا ،و ...). بەداخەوە زۆر جار دەبینین لە نووسینە فەرمی و نافەرمییەكان یان لە ناو بەرهەمی نووسەرانی كورد دونووسرێت : ( كورد و لوڕ ) ! و بەم شێوەیە بە زانابوون یان بە نەزانی كوردەلوڕەكان جیادەكرێنەوە لە نەتەوەی كورد.

-بایەخ دان بە ڕێكخستنی ڕێكخراوەیی – سیاسی و حیزبی كوردی لەنێو كوردەلوڕەكان.

-بایەخ دان بە زمان و داب و نەریت و كولتوور و هونەر و موسیقاو مێژوو و هەموو ڕەهەندەكانی هەبوونی كوردەلوڕەكان لە میدیای كوردی و ڕاگەیاندنە حیزبییەكان.

-خۆپاراستن لە زەق كردنەوەی بابەتی ئایین زا یان دژایەتی مەزهەبی بەرانبەر بە كوردەلوڕەكان .

-ڕەخساندنی دەرفەت بۆ ڕووناكبیران و سیاسییەكانی كوردی لوڕ بۆ بەڕێوەبردن و بەشداری كردنیان لە هەموو بوارەكانی خەباتی نەتەوەیی كوردی لەڕۆژهەڵاتی كوردستان.

-بە پێشەنگ كردنی كوردەلوڕەكان لە بەڕێوەبەرایەتی حیزبی و پێش بردنی سیاسەتی نەتەوەیی كوردی.

-زۆرجار كە نەخشەی كوردستان لە ڕاگەیاندنەكان یان نووسینەكان بڵاو دەبێتەوە جوگرافیای ناوچەلوڕنشینەكان لەناو نەخشەكاندا نابیندرێت و دەخرێتە دەرەوی سنوورەكانی وڵاتی كوردستان .! زۆر گرینگە كە نەخشەی ژیوپولیتیك و دیموگرافیای كوردەلوڕەكان لەناو نەخشەی كوردستان بێت و نەخرێتە دەرەوەی سنوورەكانی كوردستان.

-خۆجێیی كردن (لۆكالیزە كردنی ) خەباتی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی كوردی لەنێو پێكهاتەی كوردەلوڕەكان و ناوچە لوڕنشینەكاندا.

-پێویستە لەسەر حیزبە سیاسییەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان كە لە هەموو بەرنامەو ستراتیژی حیزبی خۆیان سەرمایەگوزاری جیددی بكەن لەسەر ناوچەكانی خوارووی ڕۆژهەڵاتی كوردستان و میراتی نەتەوەیی و ڕزگاریخوازی كورد بگوازنەوە بۆ ناو پێكهاتەی كوردی لوڕ و بە پێچەوانە.

-پەروەردە كردنی كادیری سیاسی –حیزبی پرۆفیشنال لە پێكهاتەی كوردی لوڕ لەلایەن هێزە سیاسییەكان و حیزبەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان.

-بایەخ دان بە كەسایەتییە ناودارەكانی مێژوویی و سەردەمی كوردی لوڕ و دانانی ناویان لەسەر شوێن و شەقام و بازنەو ... شارەكانی كوردستان.

-بەڕێوەبردنی كۆڕ و كۆبوونەوەو فیستیڤاڵ و ...هتد لەسەر پێكهاتەی كوردی لوڕ.

-ئاماژەدان بە كوردەلوڕەكان و پێگەو جێگەیان لەناو ستراكچەری نەتەوەی كورد و وڵاتی كوردستان لەناو وانەكانی پەروەردەو فێركاری لەنێو ڕێكخراوە سیاسی و مەدەنییەكان و حیزبەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان.

-نزیك بوونەوەو پەیوەندی كردن بەو حیزب و ڕێكخراوانەی كە هەڵقوڵاوی پێكهاتەی كوردەلوڕەكانن و هەوڵدان بۆ تێكەڵ كردنیان لە بزاڤی كوردی و داڕشتنی پیلانی هاوبەشی نەتەوەیی لەگەڵیان لەپێناو دامەزڕاندنی كیانی نەتەوەیی كوردی.

-تەرخان كردنی بەشێكی تایبەت لە هەموو ئورگانەكانی سیاسی و حیزبی(بەتایبەت ڕاگەیاندن) بۆ چالاكی كولتووری و ڕیكخستنی حیزبی لەنێو كوردەلوڕەكان .

 

دوویەم : پیشنیارەكان بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستان و حیزب و ڕێكخراوە سیاسی و مەدەنییەكانی باشووری كوردستان

-ناساندنی زیاتری پێكهاتەی كوردەلوڕەكان بە خەڵكی باشووری كوردستان لەڕێگەی میدیای حكومی و حیزبی و چاپەمەنییەكان.

-بایەخ دان بە زاراوەی كوردەلوڕەكان لە ڕێگای ڕاگەیاندن و میدیای فەرمی حكومی و حیزبی لە باشووری كوردستان.

-دامەزڕاندنی كەناڵی ئاسمانی تایبەت و ڕادیو بۆ كوردەلوڕەكان.

- بەشداركردنی كوردەلوڕەكان لەبەڕێوەبردنی دامودەزگا حكومی و حیزبییەكان

-ڕێگەخوش كردن و ئاسانكاری ئیداری و حكومی بۆ سەرمایەگوزاری ئابووری و پیشەیی و تیجاری و...هتد كوردەلوڕەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان بە تایبەتی لە هەرێمی كوردستان و دەكرێت ئەم بابەتە لە پەرلەمانی كوردستانیش گەڵاڵە بكرێت و دوای پەسەند بوونی یاساو ڕیسای بۆ دیاری بكرێت.

تێبینی : هەر تاكێكی كوردی لوڕ لەهەرێمی كوردستان سەرمایەگوزاری بكات لەهەر بوارێكدا خۆبەخۆ دەبێتە نوێنەرێك بۆ گواستنەوەی ڕاستییەكان لە بواری یەكبوونی شوناسی كوردەلوڕەكان لەگەڵ باقی پێكهاتەكانی نەتەوەی كورد بۆناو پێكهاتەی كوردەلوڕەكان و پەیوەندییە هەمەلایەنەكان بەم شێوەیە پتەوتر دەبێت لە نێوان كوردەلوڕەكان و باقی بەشەكانی نەتەوەی كورد.هەرچەندە ئەم سیاسەتە زۆر قازانج و دەستكەوتی دیكەشی هەیە بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستان و دانیشتوانی باشووری كوردستان لەهەموو بوارەكاندا.

-دامەزڕاندنی ڕێكخراوەو ناوەندو ... كولتووری و وێژەیی تایبەت بە كوردەلوڕەكان.

- جێگر كردنی وانەی پەروەردەیی و زانیاری لەسەر دیموگرافی و جوگرافیای سیاسی و سروشتی كوردەلوڕەكان لە قوتابخانەكاندا.

- دامەزڕاندنی ناوەندێكی ستراتیژی بۆ لێكۆلینەوەو تۆماركردنی زانیاری و لێگەڕین لەسەر كوردەلوڕەكان لەپێناو داڕشتنی پیلانی ستراتیژی بۆ داهاتووی كوردەلوڕەكان لە چوارچێوەی شوناس و بەرژەوەندی نەتەوەیی كوردوكوردستان.

- یەكێك لە كەم و كوڕییەكانی پێكهاتەی كوردی لوڕ لە عیراق و لەئێران كەژمارەیان لەسەرەوەی 10 ملیون كەسە ئەوەیە كە لە لایەكەوە نەك توانیویانە وەك پێویست بەشداری حیزبە سیاسییەكانی كوردستان بن و نەك خۆیان حیزبێكی سیاسی كوردیان هەیە كەبتوانن وەك ناوەندێكی سیاسی خۆیان و شوناسی ڕاستەقینەیان ببیننەوە لە ناوێدا بۆیە هەمووكات پەرش و بڵاو بوونەتەوەو نەیانتوانیوە یەك بگرن. لە لایەكی دیكەوە حیزبەكانی باشوو و ڕۆژهەڵاتی كوردستانیش بە زۆر هۆكاری جیاواز كەمتەرخەم بوون بە نیسبەت ڕاكێشانی كوردەلوڕەكان بۆناو شوناسی نەتەوەیی كوردی و بەشداركردنیان لە بزاڤی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كورد.بۆیە بیركردنەوە لە پاڵپشتی و پشتیوانی كردنی كوردەلوڕەكان لەپێناو دامەزڕاندنی حیزبێكی سیاسی – نەتەوەیی كوردی لەلایەن حكومەتی هەرێمی كوردستان و هێزە سیاسییەكانی باشووری كوردستان ئەركێكی نەتەوەییەو دەتوانێت یارمەتیدەری زۆر بێت بۆ یەكلاكردنەوەی كێشەو قەیرانی شوناسی كورد بوون لە نێو كوردەلوڕەكان لە عیراق و لە ئێران.

- دیاری كردنی بەهر و پشكی تایبەت بۆ كوردەلوڕەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان بۆ درێژەدان بە خوێندن لە زانكۆكانی هەرێمی كوردستان لە لایەن وەزارەتی خوێندنی باڵای حكومەتی هەرێمی كوردستان.

- دانانی ناوی كەسایەتییە بەناوبانگەكانی كوردی لوڕ لەسەر شوێنە گشتییەكان و گەڕەك و جادەو كۆڵانەكان لە شار و شارۆچكەكانی هەرێمی كوردستان .

تێكوشان بۆ چارەسەركردنی قەیرانی شوناسی نەتەوەیی لە نێو كوردەلوڕەكان هاندانی نەتەوەی كوردە بەرەو پێكهێنانی ئاواتە بەرز و دێرینەكانی .

 

كۆتایی

 

ئەم بابەتە روانگەی نووسەرەکەیەتی و رۆژهەڵات نیوز لە ناوەڕۆکی بەرپرسیار نییە.
62 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌