بیروڕا
بزووتنەوەی كوردی ڕۆژهەڵات و لۆمپەنیزمی سیاسی
وەحید کەماڵی

( بەشی دووەم)

لەبەشی یەكەمی ئەم وتارە بە كورتی تیشك خرایەسەر پێناسەی وشەی " لۆمپەن و چوارچێوەیەكی گشتی لە مەبەستی ئەم وتارە و ڕەهەندەكانی بۆ خوێنەر خرایەبەر باس.

لەم بەشەش هەوڵ دەدرێت بە شێوازێكی وردتر و مەیدانی تر بچینە ناوەڕۆكی بابەتەكەو بە هەڵسەنگاندنی زیاتری ئەم چەمكە لە ناخی كەسایەتی تاكی كورد و كەسایەتی كۆمەڵگای كوردی و هێزەسیاسییەكان بگەینە ئەنجامی سوودبەخش لەپێناو ناسینی یەكەم : تایبەتمەندییەكانی هەڵگرانی حەقیقی و حقووقی ئەم نەخوشییەو دووهەمیش چوونیەتی و ڕێگاكانی نەهێشتن یاخود بەلانی كەم كاڵ كردنی كاریگەرییەكانی لەسەر تاكی نۆخبەی كورد و ڕەوتە سیاسییەكانی كورد.

لە كۆمەڵگای سیاسی ئێران بە گشتی و لە كوردستانیش بەتایبەتی، لۆمپەنەكان ئەو كەس و گرۆپانەن كە بێ بەشن لە كلاسی چینایەتی و لە لایەن كۆمەڵگاوە تەحقیر و بچووك كراون و مەحرووم بوونەتەوە لە مافە كۆمەڵایەتییەكان و بەكورتی دەتوانین بڵەین كە بێ شوناس و بێ هۆوییەتن.لە وڵاتی ئێران و لە كوردستان وەكۆ زۆرینەی ئەو وڵاتانەی كە لە پرۆسەی نوێ بوونەوەو تێپەڕبوونی مێژوویین ، كەم و كوڕییەكانی دەسەڵات و كۆمەڵگا دەبنە هۆی درۆست بوونی ئەم چین و توێژە و یەكێك لە سەرەكی ترین هۆكارەكانی لەدایك بوونی كەسایەتی لۆمپەن چی وەك تاك و یان بە شێوەی توێژ لە كۆمەڵگا، فەقیری و نەداری و هەژاری و مەحروومییەتە سیاسی و ئابووری و كولتورییەكانن.

یەكێك لە تایبەتمەندییە سەرەكییەكانی لۆمپەنەكان بە درێژایی مێژووی سیاسەت و دەسەڵات بە تایبەت لە كۆتاییەكانی سەدەی نوزدەی زایینی بەملاوە ئەوە بووە كە ئەم توێژە هەمیشە ئامادەیی ئەوەیان تێدا بووە كە ڕوڵێكی دولایەنە لە نێوان دەسەڵات و ئۆپوزیسیون بگێڕنەوە بەو مانایە كە زۆرجار كەوتوونەتە خزمەتی سیاسەتەكانی دەسەڵاتە سەركۆتكەرەكان و دژی بزووتنە جەماوەرییەكان بەكاریان هێناوەو زۆر جاریش كەتوونەتە ژێر ڕكێفی هێزە سیاسی و حیزبییەكان و بۆ ماوەیەكی كورت و لەبەرانبەر وەرگرتنی ناوێك و نانێك ، خزمەتی بەرژەوەندییەكانی ڕەوتێكی سیاسی یاخود جەماوەری یان حیزبێكی سیاسیان كردووتەوە . كەسایەتییە لۆمپەنە سیاسییەكان جێگەو پێگەی سەقامگیر و سابتیان نییە چی لەناو كۆمەڵگاو چی لە ناو ڕەوت و حێزبە سیاسییەكان و ماوەیەك جارێك شوێن و جێگەو پێگەی خۆیان دەگوڕن بە گوێرەی كات و بەرژەوەندی كاتی و هەلی خۆ نواندن و دەكرێت بوترێت كە چین و توێژێكن " ئاوێزان" (معلق) و ئەم تایبەتمەندییە دەبێتە هۆكار كە دەست بەهەر كارێك بدەن، لەبەر ئەوەیكە لەناخی فیكری و دەروونی ئەم كەسایەتییە شتێك بەنێو یاخود واتای " مبدع " هەبوونی نییە یان ئەگەریش ببێت ، بە گوێرەی كات و سات دەگۆڕدرێت.ئەم تایبەتمەندییە بە تایبەت لە دوای لەدایك بوونی شۆڕشە ئایدۆلوژییەكان لە ناوچەكەو لە ئێران و لە كوردستان زیاتر خۆی نواندووەو كەسایەتییە حەقیقی و حقووقییە لۆمپەنەكان لەدوای پێناسەكرانی چەمكی چەپ زیاتر دەرفەتی خۆسەپاندن و خۆنواندیان بۆ ڕەخساوە لە ئێران و كوردستان و هەروەها لە نێو باقی نەتەوەكانی ئێران . ئەگەر چاوێك بخشێنین لە مێژووی سیاسی ئێران بەتایبەت لە دوای شۆڕشی مەشرووتە هەتا ئێستاكەی ئێران و لە ناو هەموو نەتەوەكانی ،ئەم ڕاستییەمان زیاتر بۆ ڕوون دەبێتەوە كە ئەم توێژە چەندە پرۆسەی گەیشتن بەئازادی گەلانی ئێرانیان پەك خستووەو هێشتاش لەمپەڕێكی ئەستوورن لە بەرانبەر ڕەوتی ئازادیخوازی لە ئێران و لە كوردستان و لەلایەك بوونەتە بە دژبەری هەبوونی كۆمەڵگای مەدەنی و لە لایەكی دیكەش یەكێك لە هۆكار و داردەستە سەرەكییەكانن لە دروستكردنی دووبەرەكی و چەندبەرەكی لە نێو هێزەسیاسییەكان بەتایبەت هێزە كوردییەكان .

ئەگەر لە ڕوانگەی "دەروونناسی دواكەوتوویی" سەیری ئەم بابەت و ئەم توێژە بكەین بۆمان دەردەكەوێت كە لە ڕاستیدا گرۆپێك لە مرۆڤەبچووك كراوەكان ، زوڵم لێكراوەكان ، هەژارەكان و بێبەش كراوەكان لە كۆمەڵگاو ماف و پەروەردەی مرۆڤ سازن كە دەبنە هۆی دروستبوون و لە دایك بوونی ئەم توێژە مەترسیدارەو ئەم كێشەیە دوو تاوانباری هەیە كە تاوانباری سەرەكی دەسەڵات و دەوڵەتە كە بە چەشنی سیاسەتەكانی خۆی دەبێتە هۆی بێبەش بوونی ئەم توێژە لەپەروەردەیەكی مرۆڤ ساز و دمۆكراتیك و كەسایەتییەكی دیمۆكرات و تاوانباری دووەم كۆمەڵگاو خێزانەكانن كە كەموكۆڕییان هەیە لە ئەركی مێژوویی خۆیان لەبەرانبەر ڕەساڵەتی پەروەردەكردنی جیلی تازەو منداڵەكانیان.سامۆئیل هانتینگتون پسپۆر لە بواری زانستی سیاسی لە سەر ئەم توێژە دەڵێت : توێژی لۆمپەنی سیاسی بەربەستێكی سەرەكین لەبەرانبەر پێشكەوتنی كۆمەڵگای مەدەنی و ئەم مرۆڤانە بە عوقدەكان و باوەڕە دۆگمەكانیان و لەگەڵ نوقسانییەكانیان (كمبود) و  ئەو هەڕەشانەی كە لێان كراوە لە ژیاندا ، كاتێك كە تێپەڕی كۆمەڵگا دەبن دەبنە داردەستی گرۆپە بەرژەوندی خوازەكان و تەنانەت بەكاردێن لەلایەن ئەو ڕێكخراو و گرۆپانەی كە حیزبی و سیاسیش نین.

لە ڕاستیدا كاتێك كە عەقڵانییەتی پێشكەوتووخواز و ڕێكخراوە دیموكراتە مەدەنییەكان و حێزبەسیاسییە پێشڕەووەكان لە كۆمەڵگا هەبوونیان نەبێت یاخود هەبوونیان زۆر كاڵ بێت و وەك ئەرك و فەلسەفەی مێژوویی خۆیان چالاك نەبن ئەو كاتەیە كە لە كەش و هەوایەكی مژاوی و تەم وتارٍ و نافەرمی دا لۆمپەنەكان لە لایەن گرۆپە تایبەت و مافییایی و خاوەن بەرژەوەندییەكان كە لە ڕاستیدا ڕەوتی دەلال و ڕانتخۆر و جاش پەروەرن بە كاردێن لە پێناو زیاتر چەوساندنەوەی كۆمەڵگاو پێشل كردنی مافی مرۆڤ .

لۆمپەنەكان لەژێر سێبەری سیستەم و سێبەری دەسەڵات و دەوڵەتە ئیدئۆلۆژیك و توتالیترەكان وا دەستەمۆ دەكرێن كە نەبنە بەشێك لە حەقیقەتی ڕەوتی ئازادیخوازی كۆمەڵگاو  هەمووكات ڕۆڵی نێگەتیڤیان ببێت لە بەرانبەر هەرچەشنە چەمكێكی ئازادیخوازی و پێشكەوتنخواز لە ناخی كۆمەڵگادا.بەرهەمی لانیكەم سەدوپەنجا ساڵەی پەروەردەكردنی توێژی لۆمپەن لە لایەن دەوڵەتە یەك لە دوای یەكەكانی ئێران  بۆ كۆمەڵگای گشتی ئێران بە كوردیشەوە : دزی،دەڵاڵی ،دوڕوویی،دووبەرەكی و چەندبەرەكی،جاشایەتی و خۆ فروشتن ، ناپاكی،گەندەڵی  و بێ مەبدەع بوون و زۆر چەمك و كرداری نەشیاو و خرابی دیكە بووە كە لە لایەك دەرفەتی توندوتیژی بەرانبەر بە كۆمەڵگاوخەڵكی بۆ دەسەڵات ڕەخساندووەو لەلایەكی دیكەش بووەتەوە بە هۆكاری ملكەچ بوونی پێكهاتەیی كۆمەڵگا بەرانبەر بە دەسەڵاتە داپلۆسێنەرەكان.

پێویستە بوترێت كە لە دونیای مۆدێرن و لە وڵاتە پێشكەوتووەكانیش ئەم چەمك و كێشەیە هەبوونی هەیە بەڵام زۆر سنووردار كراوەتەوە لەبەر ئەوەیكە چالاكی ڕێكخراوە مەدەنییەكان و حێزبە سیاسییەكان بە شێوازێكی ڕاست و درۆست پێش دەچێت و توێژی لۆمپەن چی سیاسی و چی كۆمەڵایەتی كەمتر دەرفەتیان بۆ دەڕەخسێت كە لەناو سیستەمی دەسەڵات و كۆمەڵگا جێگەو پێگەی خۆیان بە هێز بكەن بەڵام لە وڵاتێك وەكۆ ئێران و كۆمەڵگای كوردستان بەهۆی كاریگەر نەبوون یاخود لاوازی ڕێكخراوە مەدەنییەكان و قەبووڵنەكردنی یاساو ڕێسا لەلایەن تاك و كۆمەڵگاو هەروەها بەهۆی ستراكچەری مافییایی دەسەڵات و زۆرینەی حێزبەسیاسییەكان و كوێڵە بوونی تاكی كۆمەڵگا هەتا ئێستاش چەمكی لۆمپەنیزم بەتایبەت لۆمپەنیزمی سیاسی پەرەی سەندووەو پارەو پاداشت و پلەو مەقام بوونەتەوە بە دیاردەیەكی هەمیشەیی،ڕەوا و بە هێز لەناو دەسەڵات و خەڵك.

لەدوای بە دەسەڵات گەیشتنی كۆماری ئیسلامی لە ئێران چەمك لۆمپەنیزم و توێژی لۆمپەن  زۆر بەهێزتر و بوێرانەتر لە پێش دا  واتە سەردەمی مەشرووتەخوازی و دەسەڵاتی پەهلەوییەكان هاتە مەیدانی كارزاری سیاسی و كومەڵایەتی و لە بن سێبەری ئایدولۆژیای توندڕەوی ئایینزای شیعەو لەژێر پۆششی چەتری ئەحكامی ئیسلامی سیاسی خۆی ڕێكخست و بە تێكەڵكردنی كولتور و دابۆنەریتی لۆمپەنیزمی كلاسیك لەگەڵ فەلسەفەی فراوانخوازی نئو شیعیزم، زۆرینەی جۆمگەكانی دەسەڵات لە ئێرانی گرتە دەست و بوو بە هۆی لە دایك بوونی جیلێكی نوێ لۆمپەنەكان لە كۆمەڵگای ئێران (كە دەتوانین ناوی " لۆمپەنی ئایینی و مەزهەبی " لێیان بنین) و تەنانەت كاریگەری یەكجار زۆریشی دانا لەسەر جیلی تازەی كەسایەتییە حەقیقی و حقووقییە ئازادیخوازەكان هەم لە نێو نەتەوەی سەردەست و هەم لە نێو بزووتنەوەو حێزبە سیاسییە ئازادیخوازەكانی نەتەوەكانی ئێران وەكۆ كورد .چەمكی لۆمپەنیزم لە ناو بەدەنەو ساختاری دەسەڵات پەرەی سەندو ڕاكردن لە یاسا لە هەموو ڕەهەندەكانی ژیان ببوو بە عورف و ئێستاكە كار گەیشتووتە ئەو شوێنەی كە سیستەمی حاكم بووە بە گەورەترین پاڵپشت و داڵدەدەری تاك و گرۆپە لۆمپەنەكان هەم لەناو جۆمكەكانی دەسەڵات و هەم لە ناو هاوڵاتیان و كۆمەڵگاو نە تەنها كۆمەڵگای ئێرانی پێش نەخست بەڵكۆ بووەتە بە هۆكاری تێكەڵبوون و داڕمانی كەسایەتی تاك و كۆمەڵگا لەهەموو بوارەكان .

دوای چل ساڵ دەسەڵاتداری لۆمپەنیزمی ئایینی و سیاسی و نئولۆمپەنەكان لە ئێران نەك تەنها پێكهاتەی سیاسی و حاكمییەتیان گرتە دەست بەڵكو لە هەموو بوارەكانی دیكە وەكۆ كولتوور، وێژە و هونەر ، فیلم و سینەما ، ئابووری ، سیستەمی پەروەردە،تەربییەت و ئەخڵاقی تاك و كۆمەڵایەتی ، بازەرگانی و تیجارەت و تەنانەت لەناو پێكهاتەی سەربازی و سۆپا و هێزە ئەمنییەكان و بگرە دیپلۆماسیش پەرەی سەند و ئەوەی كە ئێستاكە ئێمە بە ڕژیمی كۆماری ئیسلامی ناوی دەبەین و دەیناسین،پێكهاتەیەكی تێكەڵاو تۆخە لە تێكەڵ بوونی چەمكەكانی ؛ لۆمپەنیزم ، ئایین و ئایینزای توندڕەو،سیاسەتی پۆپۆلیستی و شۆڤینیزمی نەتەوەی سەردەست ؛ و بە كورتی دەتوانین ناوی " نئولۆمپەنیزمی  ڕادیكاڵی شیعی فارس و ئێرانی "بۆی بەكار بهێنین.

یەكێكی دیكە لە بەرهەم و دەرئەنجامەكانی حاكمییەت و زاڵبوونی ئەم چەشن و مۆدیلە بێسەروبەرە لە دەسەڵات لەسەر خەڵك و كۆمەڵگا،لە دایك بوونی جیلی " نۆخبەی لۆمپەن" لە هەموو بوارەكانە هەم لەناو هەیكەلی ئەم دەسەڵاتەو هەمیش لە ناو هێزەسیاسی و ئۆپوزیسیونەكانی ئێرانی بە هەموو پێناسەیەكەوە .

جا لێرەدا دەبێ ئەم پرسیارە ئاراستەی خۆمان ( وەك كورد و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی ڕۆژهەڵات ) بكەین كە ڕەنگدانەوەو كاریگەری چەمكی لۆمپەنیزم لەپاڵ باقی ڕەهەندەكانی سیاسەتی دوژمنكارانەی نەیارانی كوردی ڕۆژهەڵات و كۆماری ئیسلامی تا چ ڕادەیەك توانیوییەتی زەربە لە هێزەسیاسییە كوردییەكان بەتایبەتی و بزاڤی ڕزگاریخوازی كوردی بەگشتی بدات و كەسایەتی نۆخبەی كوردی ڕوژهەڵات و هێزە سیاسییەكان تاچەند تووشی ئەم نەخۆشییە ببوونەتەوە ؟

درێژەی هەیە...

  

ئەم بابەتە روانگەی نووسەرەکەیەتی و رۆژهەڵات نیوز لە ناوەڕۆکی بەرپرسیار نییە.
121 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌